A reitoral do Canedo renace da ruína tras séculos como centro da vida parroquial de Monfero

A antiga Casa Reitoral do Canedo, en Monfero, volve ter uso despois de anos de abandono e dun proceso de deterioración que chegou a situar o inmoble entre os elementos do patrimonio galego ameazados de desaparición. O edificio, construído probablemente entre os séculos XVII e XVIII, acaba de ser rehabilitado como centro social municipal cun investimento de 490.845 euros, conservando os principais elementos que explican a súa arquitectura histórica.

A recuperación foi inaugurada este mércores, 23 de setembro, e financiada polo Instituto para a Transición Xusta. A intervención afecta a un inmoble de titularidade municipal incluído no Catálogo do Patrimonio Cultural de Monfero con protección integral, que antes das obras se atopaba en estado ruinoso e cunha parte importante do interior perdida.

O proxecto procurou manter a fisionomía exterior da antiga reitoral e conservar os seus elementos patrimoniais máis característicos. Permanecen os muros de cachotaría de pedra, as pezas de cantaría que enmarcan esquinas e ocos, os balcóns de forxa e a cuberta tradicional de lousa, mentres o interior foi adaptado ás necesidades dun equipamento público contemporáneo.

A actualidade da intervención permite recuperar a historia dun tipo de edificio fundamental para comprender a organización tradicional das parroquias rurais galegas. As casas reitorais non funcionaban unicamente como residencia do sacerdote: podían concentrar propiedades, dependencias agrícolas e espazos de encontro e converterse nun dos núcleos da vida social dunha parroquia arredor da igrexa e do adro.

No caso do Canedo, esa función comunitaria está documentada pola ficha elaborada por Hispania Nostra, que describe o inmoble como a antiga residencia do cura da parroquia e sinala que servía tamén como centro da vida do lugar, acollendo tertulias e consultas da veciñanza co párroco.

A entidade sitúa a construción entre os séculos XVII e XVIII, aínda que advirte expresamente de que non se coñece unha data exacta. A cronoloxía debe entenderse, por tanto, como unha atribución histórica aproximada e non como unha datación documental precisa do edificio.

A casa está situada no lugar do Canedo, pertencente á parroquia de San Pedro do Val de Xestoso, e forma un conxunto visual e histórico coa próxima igrexa parroquial. Hispania Nostra considera probable que ambos os edificios formasen parte dunha mesma organización parroquial, aínda que a documentación dispoñible non permite establecer con maior precisión cando se levantou a reitoral nin reconstruír todas as súas reformas posteriores.

Arquitectonicamente responde a unha solución relativamente sinxela. Trátase dun edificio de planta rectangular, planta baixa e primeiro andar, construído fundamentalmente con cachotaría e reforzado con pedra labrada nas esquinas e nos ocos. A fachada principal está orientada cara á igrexa e organiza os seus elementos arredor dun acceso central.

Na planta superior abríanse tres ocos rematados mediante dinteis en arco rebaixado, que daban acceso aos balcóns con varandas de forxa. Sobre eles aparecen pequenos ocos rectangulares destinados á ventilación, mentres outra porta situada na parte traseira comunicaba directamente a vivenda coa parcela posterior.

A distribución interior tamén respondía ás necesidades dunha casa reitoral rural. Na planta baixa atopábanse a cociña e os servizos, mentres os dormitorios ocupaban o piso superior, comunicado mediante unha escaleira de caracol realizada en madeira. Parte desa organización perdeuse durante as décadas de deterioración do edificio.

Precisamente o estado do interior foi unha das razóns que levaron a Hispania Nostra a incorporar a reitoral á súa Lista Vermella do Patrimonio o 20 de marzo de 2020. Daquela a entidade advertía do perigo dunha degradación progresiva que puidese desembocar na ruína completa do inmoble.

A situación presentaba unha aparente contradición. Os muros exteriores mantiñan aínda unha parte importante da configuración arquitectónica, pero o interior estaba derrubado e sectores da cuberta xa desapareceran, polo que a entrada de auga e a exposición continuada aos axentes meteorolóxicos podían acelerar a perda das estruturas superviventes.

A inclusión na Lista Vermella non constituía unha declaración administrativa de protección, senón unha chamada de atención promovida por unha entidade dedicada á defensa do patrimonio. A reitoral contaba, ademais, coa súa propia protección legal como ben inventariado con nivel integral, segundo a ficha patrimonial, unha condición que obrigaba a conservar os valores fundamentais da construción.

A deterioración chegou tamén ao ámbito político estatal. En documentación do Congreso dos Deputados figura unha pregunta parlamentaria sobre as medidas previstas para evitar que a Casa Reitoral do Canedo continuase en estado de abandono, mostra de que a situación do inmoble transcendera xa o debate estritamente local.

A rehabilitación que agora remata transforma completamente aquel escenario. O edificio conta con 201,17 metros cadrados construídos repartidos en dúas plantas, nas que se habilitaron dúas salas polivalentes, unha oficina, un despacho, almacén e aseos adaptados.

As novas instalacións permitirán celebrar reunións veciñais, cursos, talleres, actividades formativas e outras iniciativas comunitarias. O proxecto incorporou tamén climatización mediante aerotermia, novo illamento térmico e medidas de accesibilidade, procurando compatibilizar a conservación exterior coa reutilización efectiva do edificio.

A actuación esténdese ademais á parcela que rodea a antiga reitoral. O proxecto abrangue 5.629 metros cadrados de terreo exterior, preparado para acoller actividades, eventos e propostas de lecer ao aire libre, polo que a recuperación patrimonial non queda limitada aos pouco máis de 200 metros cadrados construídos.

O financiamento procede dos programas de Transición Xusta, creados para os territorios afectados polo cambio do modelo enerxético. Monfero forma parte dos catorce municipios integrados na zona vinculada ás consecuencias socioeconómicas do peche da central térmica das Pontes, circunstancia que permitiu destinar estes fondos á recuperación do inmoble.