A Romaxe dos Remedios da Ermida xa é BIC polo seu singular patrimonio relixioso e popular

A Romaxe da Nosa Señora dos Remedios da Ermida, no concello lucense de Quiroga, acaba de ser declarada Ben de Interese Cultural do patrimonio inmaterial de Galicia, culminando un expediente iniciado en outubro de 2024 para protexer unha celebración que conserva elementos rituais documentados durante séculos. O Consello da Xunta aprobou o decreto o pasado 7 de setembro, coincidindo practicamente co inicio da romaría, que se celebra cada ano os días 8 e 9 de setembro.

A declaración recoñece unha manifestación na que conviven relixiosidade popular, memoria comunitaria, personaxes escenográficos, música, promesas e rituais de curación ou agradecemento, cunha configuración que a Dirección Xeral de Patrimonio Cultural considera singular dentro do conxunto das romarías galegas.

O elemento máis recoñecible é o Meco, personaxe vestido de vermello e cuberto cunha máscara de madeira de trazos demoníacos. Durante a procesión vai en cabeza, anuncia a súa presenza mediante unhas castañolas e emprega unha vasoira de toxos para abrir paso á comitiva.

Tras el aparecen as Pampórnigas, dous xigantes que representan un home e unha muller e que bailan unha melodía tradicional da comunidade. As súas cabezas son de madeira e actualmente dispoñen dunha estrutura interna de aluminio. A figura feminina leva sombreiro, vestido vermello e un acio de uvas pendurado dos beizos; a masculina viste sombreiro azul e aparece fumando en pipa.

A secuencia ritual completa inclúe tamén os gaiteiros, estandartes parroquiais, a imaxe da Virxe, os sacerdotes e o resto das persoas devotas. A melodía asociada á procesión foi recuperada polo gaiteiro Colomán González, segundo a documentación histórica recompilada para a protección da romaría.

Pero a singularidade da Ermida non reside simplemente na presenza destes personaxes. O expediente BIC interpreta a procesión como unha representación da loita entre a fe e o mal. Cando a imaxe da Virxe regresa ao templo, as Pampórnigas inclinan as cabezas nas xambas da porta e o Meco queda fóra.

O momento adquire unha dimensión simbólica concreta: a Virxe entra no recinto sagrado, mentres o personaxe demoníaco permanece no exterior. A documentación patrimonial interpreta a escena como unha metáfora da igrexa como espazo de protección fronte ao mal.

A partir dese momento comeza outro dos ritos máis particulares. Mentres se celebra a misa no interior, o Meco permanece no adro e algunhas persoas botan moedas ao chan. Cando se agacha para recollelas, os asistentes aproveitan para golpealo na molida, a protección que leva arredor da cabeza, mentres el se defende co pau ou vasoira de toxos.

A romaría conserva tamén prácticas relacionadas coas promesas e os ofrecementos relixiosos. Algunhas persoas achéganse ao santuario descalzas ou de xeonllos, mentres determinadas devotas participan vestidas coas chamadas mortallas, prendas brancas que cobren desde a cabeza ata aproximadamente a metade do corpo.

Estas amortalladas participan como agradecemento pola curación dunha enfermidade grave ou pola resolución dun problema persoal ou familiar. Xunto a elas existen outros elementos de devoción popular, como exvotos, cadros votivos e distintos obxectos vinculados historicamente ás promesas realizadas á Virxe.

O rito combina así dúas dimensións. Unha pertence á liturxia católica convencional, coa asistencia ás misas e á procesión; outra responde a prácticas máis propias da relixiosidade popular, como besar o manto da Virxe ou as cintas que penduran del para solicitar ou agradecer favores.

A propia historia do santuario da Ermida reforza a profundidade temporal da celebración. A documentación recollida no expediente de protección sinala que a nave principal e o presbiterio do templo actual datan do século XVII. Posteriormente, en 1733, foi construída unha nave lateral máis estreita.

O interior conserva ademais varios elementos relacionados coa memoria da devoción. Entre eles figuran catro cadros pintados en 1882 que representan supostos feitos milagrosos vinculados ao santuario ocorridos durante o século XVIII. Durante os días da romaría estas pinturas son retiradas do interior e colocadas na fachada principal do templo.

A imaxe mariana constitúe outro dos elementos históricos centrais. As fontes municipais e locais sitúan a talla da Virxe dos Remedios nos primeiros momentos do século XV, realizada en alabastro e de autoría descoñecida. Durante moito tempo estivo parcialmente oculta por vestimentas posteriores, pero con motivo da súa coroación canónica en 2024 recuperouse visualmente a forma da escultura orixinal.

A historia do lugar está acompañada tamén de tradicións orais sobre a aparición da imaxe. O expediente BIC recolle lendas compiladas polo etnógrafo Xosé Manuel Blanco Prado, unha mostra de como a comunidade foi explicando ao longo do tempo a orixe da devoción mariana.

Porén, un dos datos máis reveladores para entender a excepcionalidade da romaría é a persistencia do Meco e das Pampórnigas malia os intentos históricos de eliminar este tipo de figuras das celebracións católicas.

A documentación patrimonial cita concretamente a disposición promulgada o 21 de xullo de 1780 por Carlos III, que prohibía nas celebracións relixiosas a presenza de xigantes, cabezudos, claríns e outras representacións consideradas pouco decorosas.

A Ermida mantivo, con todo, as súas figuras. A Xunta considera esta continuidade unha das evidencias máis claras do valor cultural da manifestación: as Pampórnigas e o Meco sobreviviron dentro dunha romaría eclesiástica cunhas denominacións e funcións que non se repiten do mesmo xeito noutra celebración galega.

As Pampórnigas están documentadas, cando menos, en documentos parroquiais do século XIX, segundo a memoria histórica elaborada para promover os recoñecementos oficiais da romaría.

Outro dos trazos que valorou a Administración é que a tradición non pertence exclusivamente á pequena comunidade da Ermida. Na celebración participan veciños procedentes de diferentes concellos da contorna, entre eles Bóveda, Folgoso do Courel, O Incio, Monforte de Lemos, A Pobra do Brollón e Ribas de Sil.

Esta dimensión supralocal permitiu que a romaría actuase durante xeracións como lugar de encontro para unha parte significativa das comunidades da montaña e do sur lucense.

A celebración comeza en realidade antes dos dous días principais. Desde o 30 de agosto ata o 7 de setembro celébrase unha novena. Ao remate de cada xornada, un grupo de homes interpreta loas á Virxe ás que responden colectivamente as persoas presentes.

O último día da novena celébrase ademais unha procesión previa, aínda sen a participación do Meco e das Pampórnigas. O percorrido discorre por diferentes lugares da parroquia antes de regresar ao templo.

Nos días centrais da romaría celébranse varias misas durante a mañá, mentres a procesión principal antecede a solemne das 13.00 horas. Despois dos actos relixiosos, os romeiros trasládanse tradicionalmente ao Souto do Val, onde continúa a dimensión social da festa, con venda de produtos e outras actividades comunitarias.