As catas non atopan restos baixo as naves dos Cataláns na Pobra e achegan á demolición un símbolo da industria da salga

As catas arqueolóxicas realizadas nas antigas naves de Os Cataláns, na Pobra do Caramiñal, non localizaron baixo os edificios as pías de salga nin outros elementos arqueolóxicos que se buscaban para determinar o valor patrimonial do conxunto. O resultado abre unha nova fase para unhas construcións directamente relacionadas coa historia da industria pesqueira do Barbanza: os técnicos estudan agora os muros que continúan en pé para distinguir as partes orixinais das ampliacións posteriores e determinar se conservan valores suficientes para manter a súa protección.

O resultado das catas non implica automaticamente que as naves vaian ser demolidas nin que carezan de valor histórico. A intervención arqueolóxica unicamente confirmou que nas zonas examinadas non apareceron as estruturas soterradas que se procuraban, polo que o seguinte paso será elaborar unha valoración patrimonial da propia arquitectura conservada. Será este informe o que servirá de base á Dirección Xeral de Patrimonio Cultural da Xunta para decidir se os restos continúan catalogados ou se pode retirarlles a protección.

A decisión é especialmente relevante porque condiciona un proxecto de transformación da fachada marítima da Pobra. O Ministerio para a Transición Ecolóxica prevé investir arredor de 2,1 millóns de euros na rexeneración da praia de Os Areos, pero a proposta require eliminar as antigas naves para recuperar superficie de areal e retranquear unha parte do paseo marítimo.

O proxecto permitiría incrementar a praia en 9.780 metros cadrados, segundo os datos publicados este xoves, dos que aproximadamente 1.600 están ocupados actualmente polas naves. A intervención inclúe tamén a eliminación da parte final do paseo e a súa reconstrución máis cara ao interior, paralela á estrada que comunica a rúa Venecia coa ponte de San Antonio.

O principal obstáculo para executar a actuación é precisamente a protección patrimonial dos edificios. O Concello xa se mostrara favorable a retirarlles a condición de bens protexidos de interese municipal, pero a situación complicouse cando a Xunta incorporou as antigas salgadoiras ao seu catálogo de bens con valor cultural situados xunto ao mar, impedindo que a demolición puidese autorizarse sen unha análise previa.

Foi nese contexto no que o Concello encargou o estudo arqueolóxico. A finalidade era comprobar se baixo as naves permanecían pías empregadas para a salga ou outras estruturas con valor histórico ou arquitectónico que puidesen resultar destruídas coa futura intervención. As catas realizadas nas últimas semanas non localizaron ningún destes elementos, segundo a información coñecida este 17 de setembro.

O estudo continúa agora por riba da superficie. Parte dos muros aparenta corresponder ás construcións históricas, mentres outras zonas son transformacións posteriores executadas con materiais modernos, polo que os especialistas deberán establecer que elementos pertencen realmente ás antigas instalacións industriais e cal é o seu estado de conservación.

Esta diferenza resulta esencial porque a ausencia de restos arqueolóxicos soterrados non elimina por si mesma o valor da arquitectura industrial existente. A protección das naves pode responder á súa tipoloxía construtiva, á relación co barrio histórico, á memoria da industrialización pesqueira ou ao valor do conxunto, independentemente de que baixo o pavimento aparezan ou non instalacións de salga.

A historia de Os Cataláns remite ás profundas transformacións experimentadas polo litoral galego coa chegada de empresarios procedentes de Cataluña. Desde a segunda metade do século XVIII, comerciantes e fomentadores cataláns instaláronse en diferentes puntos das rías galegas atraídos pola pesca da sardiña e polas posibilidades do comercio de peixe salgado, establecendo almacéns e factorías ao longo da costa.

A expansión dese modelo modificou tanto a economía como a paisaxe litoral. As novas instalacións necesitaban espazos próximos ao mar nos que recibir directamente as capturas, manipular o peixe e preparalo para a súa conservación e transporte, polo que foron aparecendo fábricas e almacéns de salga en numerosos portos e praias galegas.

Na Pobra do Caramiñal, esta actividade chegou a configurar un espazo urbano e industrial propio. O barrio de Os Cataláns desenvolveuse separado inicialmente do núcleo principal da vila e concentrou tanto instalacións produtivas como vivendas relacionadas coas familias empresarias, deixando unha pegada arquitectónica que sobreviviu parcialmente ata a actualidade.

A importancia histórica do conxunto foi destacada por entidades patrimoniais como Apatrigal, que chegou a cualificalo como o último conxunto industrial deste tipo conservado en Galicia e como o primeiro gran espazo industrial da historia do Barbanza. A entidade vinculou directamente aquelas instalacións coa posterior fortaleza do sector conserveiro na comarca, aínda que esta valoración patrimonial deberá distinguirse da resolución administrativa que adopte agora a Xunta sobre os edificios concretos que seguen en pé.

As instalacións tradicionais respondían a unha arquitectura pensada especificamente para a actividade industrial. Fontes especializadas que estudaron anteriormente as naves describiron construcións de planta rectangular, con amplos espazos interiores, sistemas específicos de ventilación e iluminación e muros de cachotaría, características adaptadas tanto ao proceso produtivo como ás condicións climáticas do litoral galego.

A actividade salgadoira constituíu un paso fundamental na transformación económica das comunidades costeiras. A conservación mediante sal permitía ampliar considerablemente a vida comercial do peixe e transportalo a mercados afastados, convertendo unha captura altamente perecedoira nun produto susceptible de entrar en redes comerciais de maior alcance.

A evolución posterior levou da salga á industria conserveira, que acabou converténdose nun dos sectores fundamentais da industrialización galega. O Barbanza e a ría de Arousa desenvolveron unha forte concentración de fábricas vinculadas aos produtos do mar, unha actividade que deixou unha pegada profunda non só na economía, senón tamén na organización social, no emprego feminino, na arquitectura e na configuración dos núcleos costeiros.

As naves da Pobra forman parte desa transición histórica. Os terreos costeiros de O Areal acolleron concesións para fábricas de salga e conservas a comezos do século XX, mentres as estruturas que chegaron ata os nosos días experimentaron modificacións, ampliacións e cambios de uso que dificultan agora determinar canto queda exactamente das instalacións industriais primitivas.

O abandono posterior acelerou a degradación. As construcións levan décadas en ruínas, sufriron desprendementos que obrigaron a valalas e os accesos tiveron que ser tapiados para impedir a entrada de persoas ante o risco de derrubamento. Ao longo dos anos chegaron a propoñerse diferentes alternativas para a súa recuperación, incluída a posibilidade de rehabilitar o espazo para albergar un museo do mar, pero ningunha chegou a materializarse.

A recuperación do barrio chegou incluso a formar parte de proxectos turísticos financiados con fondos europeos. En 2022, o plan territorial Barbanza Arousa, viaxe a través da historia dos sabores incluía entre as súas propostas a posta en valor da cultura da salga e da conserva e contemplaba actuacións relacionadas con Os Cataláns.

O escenario cambiou coa proposta de rexeneración ambiental de Os Areos. O Concello considera que o avanzado deterioro das naves fai inviable a súa recuperación cos recursos municipais dispoñibles e defende que a retirada permitiría recuperar unha zona degradada e ampliar significativamente o areal, mentres a protección cultural establecida pola Xunta obrigou a estudar primeiro o valor real dos restos.