As familias de 28 presos de San Simón reciben a reparación oficial oito décadas despois
As illas de San Simón e Santo Antón, na enseada de Cesantes, deron este xoves un novo paso na recuperación institucional da memoria do antigo penal franquista. Un mes despois de seren declaradas Lugar de Memoria Democrática, o arquipélago acolleu a colocación da placa que acredita oficialmente esta condición e a entrega ás familias de 28 presos das Declaracións de Recoñecemento e Reparación Persoal previstas na Lei de Memoria Democrática.
O acto converte en medidas concretas unha declaración aprobada pola Secretaría de Estado de Memoria Democrática o 6 de agosto de 2026 e publicada no BOE o día 21. A resolución abrangue a totalidade das dúas illas e recoñece tanto a función represiva do penal durante a Guerra Civil e os primeiros anos da ditadura como a resistencia e solidariedade desenvolvidas arredor del, especialmente polas mulleres de Cesantes coñecidas como madriñas.
As declaracións entregadas este xoves ás familias teñen carácter de recoñecemento e reparación moral para persoas que sufriron persecución, condenas, prisión ou outras formas de violencia por razóns políticas, ideolóxicas ou de crenza. No caso dos 28 presos homenaxeados, o Estado recoñece a ilegalidade e ilexitimidade da persecución padecida pola defensa da legalidade democrática.
Os homenaxeados procedían de numerosos puntos de Galicia. Entre eles figuran Diego San José de la Torre, Segundo Freire Rivas, Manuel Blanco Camiña e Manuel Barros Montero, vinculados con Redondela; Alfredo Bautista Alconero, de Ponteareas e veciño do Porriño; Alfonso Moreda Vázquez, de Vigo; José Benito García Santiago, de Pontevedra; os irmáns Jaime e Luis Agra Blanco, de Lalín; Antonio Gómez López, de Vila de Cruces; Dámaso Giráldez Piña, da Cañiza, e varios presos procedentes de Cangas do Morrazo.
A relación non pretende representar a totalidade das vítimas do penal. Estes 28 nomes forman parte dos máis de 5.600 presos que, segundo a documentación incorporada á declaración oficial, pasaron polas illas entre outubro de 1936 e o 15 de marzo de 1943. A propia resolución estatal contabiliza máis de 517 mortes, ás que deben engadirse as producidas por fusilamentos e polos chamados “paseos”.
A colonia penitenciaria comezou a funcionar poucos meses despois do golpe de Estado de xullo de 1936. Os primeiros reclusos procedían fundamentalmente da provincia de Pontevedra e doutros lugares de Galicia, pero posteriormente chegaron presos de diferentes territorios do Estado, cunha presenza especialmente importante de asturianos.
O complexo penitenciario ocupaba as dúas illas, comunicadas mediante unha pequena ponte. San Simón concentraba os pavillóns destinados aos presos, mentres Santo Antón acollía o cuartel da guarnición militar e o cemiterio, creando un recinto penitenciario fisicamente illado no fondo da ría de Vigo.
A capacidade real das instalacións quedou rapidamente superada. Aínda que nunca chegaron a coincidir ao mesmo tempo os máis de 5.600 homes que pasaron polo penal, as fontes oficiais sinalan que chegaron a concentrarse preto de 2.000 presos simultaneamente, nunhas instalacións afectadas polo hacinamento, a falta de alimentos e unhas condicións sanitarias deficientes.
A mortalidade foi especialmente elevada entre unha poboación reclusa na que había numerosos homes de idade avanzada. A resolución estatal menciona expresamente a fame, as malas condicións de vida e o hacinamento e sinala que unha parte importante dos presos superaba os 60 anos. Pero a declaración das illas como Lugar de Memoria non se limita á historia da represión. Un dos aspectos máis destacados do expediente é o recoñecemento institucional da rede de solidariedade creada por mulleres das parroquias próximas, fundamentalmente de Cesantes, para aliviar as condicións dos presos.
Estas mulleres pasaron á memoria colectiva como as madriñas de San Simón. Levaban alimentos e roupa de abrigo aos reclusos e funcionaban como intermediarias entre eles e unhas familias que, en moitos casos, vivían a centos de quilómetros das illas e tiñan enormes dificultades para manter contacto cos encarcerados.
A alcaldesa de Redondela, Digna Rivas, definiu durante a homenaxe aquela organización como unha “rede clandestina de solidariedade”. As mulleres prestaban axuda mesmo a presos cos que non tiñan ningún vínculo familiar e, segundo destacou a rexedora, facíano asumindo o risco que podía supoñer auxiliar persoas represaliadas pola ditadura.
A memoria das madriñas ocupou por iso un lugar equivalente á dos propios presos no acto celebrado este xoves. Entre as mulleres lembradas figuran nomes como Luciana, Josefa, Ernestina, Demetria, Ramona, Carmen, María, Peregrina, Elena, Oliva ou Serafina, recuperados durante a intervención de María Barros, descendente tanto de vítimas como de mulleres que participaron naquela rede. A historia da súa familia permite achegar a escala humana da represión. O seu avó, Manuel Barros, militante comunista de Redondela, entrou en San Simón con apenas 15 anos, segundo a memoria familiar recollida durante a homenaxe, converténdose nun dos presos máis novos que pasaron polo recinto.
As declaracións de reparación entregadas este xoves permiten tamén recuperar biografías dispersas por toda Galicia. Jaime e Luis Agra, veciños de Lalín, foron procesados por rebelión militar e condenados a cadea perpetua; Alfonso Moreda Vázquez pertencía a unha familia viguesa duramente golpeada pola represión, mentres Celestino Carbia, outro dos presos lembrados polos seus descendentes, fora alcalde de Valga por Izquierda Republicana e posteriormente pola Fronte Popular. As consecuencias da prisión prolongáronse moito máis alá da saída das illas. Familiares presentes no acto relataron décadas de silencio, dificultades para reconstruír os percorridos penitenciarios e mesmo a localización de vítimas trasladadas posteriormente a outras prisións e enterradas en fosas comúns. Ese proceso de recuperación individual dos nomes explica a importancia das Declaracións de Recoñecemento e Reparación Persoal. A reparación non modifica o que lles ocorreu aos presos nin substitúe a investigación histórica, pero introduce un recoñecemento formal por parte do Estado da inxustiza das condenas e persecucións padecidas.
A colocación da placa ten outra dimensión. A declaración de agosto establecía que a Administración Xeral do Estado debía promover placas, paneis e elementos de interpretación e recoñecemento das vítimas, ademais de recursos audiovisuais e dixitais e a incorporación das illas a circuítos internacionais relacionados coa memoria democrática.
A placa descuberta este xoves é, por tanto, unha das primeiras materializacións sobre o terreo das obrigas derivadas da declaración. O recoñecemento deixa de estar exclusivamente no Boletín Oficial do Estado e pasa a ser visible para as persoas que cheguen ás illas.
A resolución establece ademais unha condición relevante para o futuro do arquipélago. Os usos actuais poden continuar sempre que sexan compatibles coa preservación da memoria das violacións dos dereitos humanos, o recoñecemento e reparación moral das vítimas e os principios de verdade, xustiza e reparación.
Esta cuestión continúa sendo obxecto de debate entre as entidades memorialistas. Durante o acto, Guillerme Pérez, representante do Consello da Memoria Democrática, reclamou que o recoñecemento teña consecuencias na maneira de utilizar as illas e cuestionou a celebración de determinadas actividades lúdicas que, ao seu xuízo, son incompatibles coa memoria do antigo penal.
O secretario de Estado de Memoria Democrática, Fernando Martínez, comprometeuse pola súa parte a que o Lugar de Memoria non acolla actividades que desvirtúen o espírito da declaración. A aplicación práctica dese principio dependerá agora da xestión dun espazo cunha situación administrativa particular: a titularidade corresponde ao Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico, mentres a Xunta de Galicia dispón da concesión de ocupación das illas.
A declaración oficial abrangue a totalidade das superficies de San Simón e Santo Antón, unha precisión introducida na descrición administrativa do ben. Unha corrección publicada no BOE o 3 de setembro eliminou ademais unha referencia xeográfica errónea a Vigo, confirmando a súa localización na parroquia de San Pedro de Cesantes, no municipio de Redondela
