Castros, fornos, ferro e barracóns de presos: o mapa arqueolóxico de Ourense medra neste 2026

A provincia de Ourense atravesa en 2026 un dos períodos de maior actividade arqueolóxica dos últimos anos, con máis dunha vintena de escavacións repartidas por diferentes concellos e investigacións que abranguen desde o mundo castrexo e a romanización ata a arqueoloxía industrial e a memoria da Guerra Civil e do franquismo.

O director do Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense, César Llana, cifra en arredor de 22 os permisos de escavación actualmente vixentes, aos que se engaden 121 controis arqueolóxicos e preto de 30 intervencións doutras tipoloxías. O volume de traballo está a provocar tamén unha entrada constante de materiais nos fondos do museo, onde deben ser inventariados, catalogados e postos á disposición dos investigadores.

O panorama permite percorrer practicamente toda a secuencia histórica da provincia.

Un dos focos máis destacados está no Castro de San Vicente, en Avión, onde se desenvolven escavacións desde 2023 baixo a dirección do arqueólogo Jorge Lamas. O asentamento presenta unha ocupación que os investigadores sitúan aproximadamente entre o século II a.C. e o século II d.C., cunha primeira fase galaica e unha posterior transformación ou reocupación durante época romana.

As intervencións permitiron identificar varias construcións e diferenciar áreas que poderían ter funcións diversas. Segundo a interpretación do equipo, unha parte do recinto presenta características habitacionais, mentres que outras estruturas poderían estar relacionadas con reunións, cerimonias ou actividades de carácter simbólico.

Entre os achados máis singulares do castro figuran dúas lousas pétreas decoradas cun trisquel e unha cruz volada, localizadas a ambos lados da entrada dunha das primeiras cabanas escavadas e orientadas cara á saída do sol. A cruz resulta especialmente pouco habitual no contexto castrexo galego, aínda que os investigadores evitan considerala un exemplar único.

A investigación abriu ademais unha nova liña co descubrimento dunha estrutura que podería ter carácter funerario. Trátase dunha zona situada entre muros e selada de maneira que levou o equipo a formular a hipótese de que puidese estar vinculada a prácticas de incineración e enterramento. A estrutura aínda non foi completamente escavada, polo que a súa funcionalidade definitiva segue pendente de comprobación.

A quinta campaña realizada este verán deixou precisamente esa posible estrutura funeraria como unha das principais incógnitas para os próximos traballos. A interpretación deberá confirmarse mediante escavación estratigráfica e análise dos materiais que aparezan no interior.

Outro dos grandes proxectos da provincia continúa na Cidade de Armea, en Allariz, onde o grupo de investigación da Universidade de Vigo mantén desde hai máis de quince anos un programa sistemático de escavación.

Armea forma parte do conxunto declarado Ben de Interese Cultural xunto con Santa Mariña de Augas Santas e o Forno da Santa e conserva unha longa secuencia que abrangue desde fases prerromanas ata etapas romanas, medievais e modernas.

As escavacións permitiron recuperar progresivamente a estrutura urbana do asentamento, con rúas, vivendas e outros espazos construídos, nun proceso deliberadamente lento no que cada campaña vai acompañada da análise, restauración e conservación das estruturas que quedan ao descuberto.

O arqueólogo e profesor da Universidade de Vigo Adolfo Fernández lembra que o traballo non remata coa escavación. Os materiais recuperados deben ser estudados, inventariados e procesados no Campus de Ourense antes de seren depositados no Museo Arqueolóxico Provincial, mentres que os restos arquitectónicos exhumados requiren intervencións específicas de conservación.

A comarca de Valdeorras ofrece un tipo de arqueoloxía moi diferente. A asociación Sputnik Labrego emprega a disciplina para estudar como grandes procesos políticos e económicos transformaron a vida das comunidades rurais.

En Casaio, Carballeda de Valdeorras, os traballos máis recentes centráronse na pegada da minaría do volframio durante o século XX e, concretamente, en estruturas relacionadas co sistema de redención de penas que empregou presos na explotación mineira durante o franquismo.

As intervencións analizaron os barracóns nos que vivían presos procedentes en boa medida do contexto represivo posterior á Guerra Civil, recuperando obxectos da vida cotiá que permiten estudar as condicións materiais destas comunidades.

Un dos aspectos que chama a atención dos investigadores é a transformación tecnolóxica que provocou a minería. Segundo explica Carlos Tejerizo, coordinador de Sputnik Labrego, estes espazos vinculados á explotación mineira tiveron acceso á electricidade décadas antes que boa parte do territorio rural circundante, exemplificando como a industrialización produciu fortes desigualdades dentro dunha mesma comarca.

O equipo traballou tamén no Bolo, onde se escavou un alfar tradicional do século XIX relacionado cunha antiga fábrica de cerámica, e no Castro de Valencia do Sil, en Vilamartín de Valdeorras.

Neste último xacemento foi identificado un centro de fabricación de ferramentas de ferro de época tardorromana, unha evidencia que permite analizar a actividade produtiva nun momento de transformación política e económica posterior á fase clásica do Imperio romano.

O resultado é un mapa arqueolóxico no que a disciplina xa non se limita á busca de estruturas monumentais. Cabana castrexas, talleres metalúrxicos, alfaias, fornos tradicionais, instalacións mineiras e barracóns do século XX forman parte dun mesmo esforzo por reconstruír como viviron e traballaron as comunidades do interior de Galicia.

Os responsables dos diferentes proxectos coinciden ademais nun problema: escavar non garante por si mesmo conservar.

Carlos Tejerizo advirte de que un xacemento pode volver degradarse en poucos anos se a comunidade local non participa no seu mantemento. Precisamente por iso, boa parte dos proxectos ourensáns están promovidos ou apoiados por comunidades de montes, asociacións culturais e concellos, ademais das universidades e da Xunta.

O Castro de San Vicente constitúe un exemplo desa fórmula. Os traballos están impulsados pola Comunidade de Montes en Man Común de San Xusto e a Asociación Cultural Vive Avión, coa colaboración municipal e autonómica, nun modelo no que a investigación científica intenta avanzar paralelamente á posta en valor para a veciñanza.

Os arqueólogos entrevistados reclaman tamén unha maior planificación a escala provincial. Entre as propostas aparece a creación ou reforzo de museos locais, especialmente para conservar parte dos materiais preto dos territorios nos que foron recuperados.

O Museo Arqueolóxico Provincial continúa sendo, con todo, o principal depósito para boa parte deste patrimonio. A institución recibe os materiais procedentes das intervencións e desenvolve o traballo básico de inventario, catalogación e conservación que permite posteriormente novas investigacións.

A intensidade arqueolóxica de 2026 revela tamén a diversidade cronolóxica de Ourense. Nunha mesma provincia están a ser investigados asentamentos galaicos, procesos de romanización, produción metalúrxica tardorromana, industrias artesanais do século XIX e espazos ligados á represión franquista e á explotación do volframio.

A importancia destes proxectos non reside, por tanto, nun único gran descubrimento, senón na capacidade para construír unha lectura histórica máis continua do territorio.

Ourense conserva un patrimonio arqueolóxico especialmente amplo, pero unha parte importante permanece aínda sen estudar ou con investigacións moi parciais. O dato de máis de vinte escavacións activas ou desenvolvidas ao longo do ano amosa unha actividade extraordinaria, pero os propios especialistas insisten en que o principal reto virá despois: conservar, interpretar e devolver ese coñecemento ás comunidades que viven arredor dos xacementos.