Centos de fotografías inéditas de Ruth Matilda Anderson abren unha nova xanela á Galicia dos anos vinte

Un século despois de percorrer Galicia cunha cámara, cadernos de notas e un encargo da Hispanic Society of America, unha parte substancial do traballo de Ruth Matilda Anderson pode consultarse agora en formato dixital. A institución estadounidense incorporou ao seu portal de coleccións unha ampla serie de negativos e fotografías da investigadora tomadas durante as súas expedicións pola Península, entre elas centos de imaxes realizadas en Galicia, moitas das cales non formaban parte das seleccións divulgadas ata agora.

A colección permite aproximarse con maior detalle á Galicia que Anderson coñeceu durante a década de 1920, nun momento de transformación social no que convivían formas tradicionais de traballo e de vida co avance progresivo da modernización. Mercados, feiras, portos, aldeas, festas, persoas traballando, indumentaria, transportes, arquitectura e escenas domésticas aparecen documentados cunha precisión que converte este fondo nunha das grandes fontes visuais para estudar a sociedade galega anterior á Guerra Civil.

A fotógrafa chegou a Galicia por primeira vez en agosto de 1924, desembarcando no porto de Vigo acompañada polo seu pai, Alfred Anderson. Viaxaba por encargo da Hispanic Society of America, fundada en Nova York en 1904 por Archer Milton Huntington, quen pretendía construír un gran arquivo visual e documental sobre a cultura, a arte e as formas de vida da Península Ibérica.

Anderson non chegou como unha viaxeira ocasional. O seu traballo respondía a unha metodoloxía de documentación sistemática que combinaba fotografía, notas de campo e observación directa. Fotografaba persoas, ferramentas, roupa, vivendas, mercados, celebracións e actividades produtivas, ao tempo que rexistraba información sobre os lugares e as comunidades que encontraba no seu percorrido.

Ese método é unha das razóns polas que as súas imaxes teñen hoxe un valor histórico que vai moito máis alá da estética. A nova serie dixital analizada nas informacións recentes reúne 3.878 imaxes realizadas en España, das que 977 corresponden a Galicia. Entre as localidades con maior presenza están Santiago de Compostela, con 80 fotografías; Padrón, con 30; Marín, con 25; Vilagarcía de Arousa, con 24; e Noia, con 23, aínda que tamén aparecen Vigo, Baiona, Celanova, Lugo, Viveiro, Ourense e numerosas vilas e aldeas menores.

Esta cifra non debe confundirse co volume total da produción galega de Anderson. Outras fontes que traballaron co fondo completo sitúan en máis de 5.000 as fotografías realizadas durante as súas estadías en Galicia entre 1924 e 1926. As 977 imaxes corresponden, por tanto, á serie concreta actualmente indexada e consultable no portal, mentres que o arquivo histórico completo é bastante máis amplo.

Ata agora o público coñecía sobre todo seleccións relativamente reducidas do inmenso traballo galego da fotógrafa. Exposicións, libros e proxectos divulgativos permitiron ver varios centos de imaxes, pero unha parte moi importante dos negativos permaneceu durante décadas reservada fundamentalmente a investigadores capaces de consultar os fondos da Hispanic Society.

A apertura dixital cambia esa situación. As fotografías parten dos negativos orixinais conservados no Museo e Biblioteca da Hispanic Society of America, compostos principalmente por película de nitrato, aínda que tamén existen placas de vidro. Cada imaxe incorpora ademais o chamado Anderson number, a numeración empregada pola propia fotógrafa e que permite reconstruír aproximadamente a orde na que realizou as tomas.

Esta información converte a colección nunha ferramenta especialmente valiosa para a investigación histórica. Non se trata unicamente de observar fotografías illadas, senón de seguir series completas, reconstruír itinerarios, identificar xornadas de traballo e analizar que aspectos dunha localidade chamaban máis a atención de Anderson. A sucesión das imaxes permite mesmo estudar a maneira na que se achegaba ao territorio e como construía visualmente o seu relato.

A primeira expedición galega comezou no verán de 1924 e centrouse especialmente nas provincias de Pontevedra e A Coruña, aínda que posteriormente ampliou o seu traballo cara a Lugo e Ourense. Ao longo destas viaxes retratou tanto espazos urbanos como zonas rurais, cun interese especial pola vida cotiá, os oficios, os mercados e a cultura material.

Nas fotografías aparecen mulleres vendendo coellos nos mercados, mozas transportando palla, peixeiras, vendedores ambulantes, carros de bois cargados con redes de pesca, músicos en festas, gaiteiros, tabernas, peregrinos e traballadores de diferentes sectores. A cámara de Anderson documentou así actividades que noutros tipos de fontes apenas deixaron rastro e que permiten observar con enorme detalle como se organizaba a vida social e económica da Galicia dos anos vinte.

O protagonismo feminino é unha das características máis salientables do arquivo. As mulleres aparecen traballando nos mercados, transportando produtos, participando en tarefas agrícolas, atendendo postos ou realizando actividades relacionadas co mar, unha presenza que permite reconstruír parte da historia do traballo feminino desde unha perspectiva dificilmente accesible a través da documentación administrativa ou política.

As súas fotografías son tamén unha fonte de primeiro nivel para a etnografía. Anderson traballou nun momento no que boa parte da cultura material tradicional galega —apeiros, indumentaria, técnicas artesanais, sistemas de transporte ou obxectos domésticos— seguía plenamente integrada na vida diaria. Non fotografaba estas pezas dentro dun museo, senón sendo usadas polas persoas que dependían delas para traballar ou organizar a súa vida cotiá.

A súa relación con Galicia superou ademais o rexistro fotográfico. Anderson estudou costumes, literatura e tradicións e acabou converténdose nunha mediadora entre Galicia e o público estadounidense ao que se dirixían as publicacións da Hispanic Society. Un dos principais resultados daquelas viaxes foi o volume Gallegan Provinces of Spain: Pontevedra and La Coruña, publicado en Nova York en 1939, no que combinou texto e fotografía para describir o territorio e as formas de vida que observara.

Durante décadas, aquel libro foi unha das principais vías para coñecer o seu traballo. A divulgación en Galicia aumentou posteriormente a través de exposicións e edicións específicas, como a organizada en 1998 polo Centro Galego de Artes da Imaxe e a Hispanic Society en Santiago, ou a publicación de Afundación Unha mirada de antano: Fotografías de Ruth Matilda Anderson en Galicia, que reuniu arredor de 450 fotografías.

A nova consulta dixital permite superar ese modelo baseado en seleccións curatoriais. Un investigador pode agora buscar unha localidade concreta, comparar imaxes realizadas durante unha mesma xornada ou revisar series que nunca chegaron ás exposicións ou publicacións máis coñecidas, o que abre novas posibilidades para os estudos de historia local.

Unha fotografía aparentemente secundaria dunha rúa, dunha casa ou dun mercado pode conservar información sobre edificios desaparecidos, establecementos comerciais, formas de vestir, sistemas de cultivo ou medios de transporte que non quedaron documentados noutras fontes. O mesmo acontece cos paisaxes, camiños, feiras ou portos, que permiten comparar directamente a organización territorial de hai un século coa realidade actual.

Cómpre ter en conta, con todo, que a mirada de Anderson non era neutra. O seu traballo estaba condicionado polo proxecto cultural da Hispanic Society e polo interese de Huntington en documentar aquilo que entendía como cultura tradicional española. A Galicia urbana, industrial e tecnoloxicamente moderna coexistía coa Galicia rural que aparece con maior frecuencia nas fotografías, polo que o arquivo debe interpretarse sempre como unha selección construída desde unha determinada mirada.

Precisamente por iso, a amplitude da nova colección permite investigar non só o que Anderson fotografou, senón tamén que decidiu deixar fóra do encadre. O fondo pode analizarse en diálogo con arquivos municipais, prensa, censos, documentación administrativa e outras coleccións fotográficas para reconstruír unha visión máis completa da sociedade galega da época.

A dixitalización engade ademais unha dimensión esencial de conservación. A película de nitrato é un soporte químicamente inestable e delicado, polo que a creación de copias dixitais de alta calidade permite reducir a manipulación física dos negativos orixinais ao mesmo tempo que facilita o acceso internacional ao fondo.