Máis de 160 restos humanos e ósos de oso das cavernas saen á luz nas covas da Serra da Enciña da Lastra
As covas da Serra da Enciña da Lastra, no concello ourensán de Rubiá, continúan achegando información sobre a ocupación humana e animal deste territorio ao longo da Prehistoria. A campaña arqueolóxica desenvolvida durante este verán na Cova do Santo, en Pardollán, e na Pala da Zorra ou Pala do Rebolal permitiu recuperar novos materiais e avanzar no estudo de dous xacementos de características moi diferentes, pero fundamentais para reconstruír a evolución da paisaxe e das comunidades que habitaron esta zona ao longo de miles de anos.
Os traballos, que continúan as investigacións iniciadas en 2025, confirmaron por unha banda a importancia da Cova do Santo como espazo funerario colectivo durante a Idade do Bronce e, pola outra, documentaron na Pala da Zorra unha concentración de restos pertencentes a grandes mamíferos, entre eles oso das cavernas, unha especie que habitou Europa durante o Pleistoceno e desapareceu hai miles de anos.
A intervención foi dirixida polos investigadores da Universidade de Santiago de Compostela Diego Lombao e José Ramón Rabuñal, acompañados por un equipo multidisciplinar especializado en arqueoloxía prehistórica, paleoantropoloxía e estudo de restos faunísticos. Na campaña participou tamén estudantado do Grao en Historia da USC, dentro dun proxecto máis amplo destinado a comprender o poboamento prehistórico da Serra da Enciña da Lastra.
Un dos principais focos da campaña volveu situarse na Cova do Santo, onde o equipo continuou os traballos iniciados o ano pasado na cámara principal da cavidade. As novas escavacións permitiron confirmar tanto a abundancia de restos arqueolóxicos como o bo estado de conservación dunha parte considerable do depósito funerario.
O xacemento está considerado un dos contextos funerarios da Idade do Bronce máis relevantes coñecidos ata o momento en Galicia. Durante a campaña de 2026 recuperáronse máis de 160 restos arqueolóxicos, tanto en superficie como dentro da secuencia estratigráfica conservada no interior da cova.
A maior parte corresponden a ósos humanos, aínda que tamén apareceron restos de fauna, fragmentos de recipientes cerámicos e outros materiais asociados á utilización da cavidade. O estudo detallado do conxunto permitirá determinar con maior precisión como funcionou este lugar funerario e durante canto tempo puido ser empregado polas comunidades que vivían na contorna.
Os materiais recuperados apuntan á presenza de persoas de diferentes grupos de idade, entre elas individuos infantís e xuvenís. Os investigadores identificaron ademais unha importante diversidade de partes do esqueleto e distintos indicios de patoloxías óseas, cuestións que serán analizadas agora dentro dun estudo paleoantropolóxico máis amplo.
Esta información permitirá aproximarse non só ás prácticas funerarias, senón tamén ás condicións de vida, saúde e características demográficas das comunidades da Idade do Bronce vinculadas á cova. O estudo dos restos humanos pode contribuír así a ampliar o coñecemento sobre unha etapa da Prehistoria galega da que os contextos funerarios conservados son relativamente limitados.
Un dos obxectivos da investigación é determinar de que maneira se foi formando o depósito arqueolóxico que chegou ata a actualidade. Os restos non se atopan nun espazo que permanecese intacto desde a súa deposición, senón nunha cavidade sometida durante miles de anos a procesos xeolóxicos e transformacións naturais.
A posición dos ósos e dos demais materiais, xunto coa presenza de bloques desprendidos das paredes e do teito, permite aos investigadores reconstruír os cambios experimentados pola cova e analizar de que maneira estes movementos afectaron os enterramentos. Esta lectura estratigráfica é fundamental para distinguir entre a disposición orixinal dos restos e as modificacións posteriores producidas dentro da cavidade.
Co obxectivo de documentar o xacemento coa maior precisión posible, nesta campaña realizouse tamén un escaneado tridimensional da cámara principal. A información permitirá elaborar unha reconstrución dixital do interior da Cova do Santo e localizar espacialmente cada un dos achados recuperados durante a escavación.
O modelo 3D servirá tanto para futuras análises científicas como para os labores de conservación e divulgación. A documentación dixital permite conservar unha representación detallada do estado da cavidade en cada fase da investigación e facilita o estudo da relación entre os distintos materiais sen depender exclusivamente do rexistro realizado durante os traballos de campo.
Oso das cavernas na Pala da Zorra
A campaña arqueolóxica ampliouse este ano á Pala da Zorra, coñecida tamén como Pala do Rebolal, unha das grandes cavidades integradas no sistema kárstico da Serra da Enciña da Lastra. Neste caso, os resultados apuntan cara a unha historia diferente á documentada na Cova do Santo.
As sondaxes realizadas en distintos puntos da cavidade permitiron localizar unha concentración importante de restos de grandes mamíferos. Entre os ósos recuperados foron identificados exemplares atribuíbles ao oso das cavernas, ‘Ursus spelaeus’, unha especie característica do Pleistoceno europeo.
A maior acumulación apareceu nun sector próximo a unha das entradas da cova. Pola contra, os sondeos realizados en zonas máis profundas proporcionaron unha cantidade moito menor de materiais, unha distribución que permitirá analizar os diferentes procesos de formación dos depósitos no interior da cavidade.
Esta desigual presenza de ósos abre varias preguntas sobre o uso que os animais puideron facer da cova e sobre as circunstancias nas que se produciu a concentración. O estudo da fauna poderá achegar tamén información sobre as condicións ambientais existentes na Serra da Enciña da Lastra durante períodos moi anteriores ás ocupacións da Idade do Bronce documentadas na Cova do Santo.
Ata o momento, os investigadores non localizaron na acumulación da Pala da Zorra ferramentas nin outros elementos arqueolóxicos que permitan relacionar directamente os ósos coa presenza ou actividade humana. Por este motivo, o equipo evitará establecer unha conexión entre ambos fenómenos ata completar o estudo dos materiais.
Os restos serán sometidos agora a análises máis detalladas co obxectivo de coñecer a súa cronoloxía, determinar como chegaron ata ese sector da cova e identificar posibles alteracións producidas antes ou despois da morte dos animais.
Entre as cuestións que se estudarán está a eventual presenza de marcas ou modificacións nos ósos que permitan valorar se existiu algún tipo de interacción entre humanos e animais. Polo de agora, con todo, a acumulación debe interpretarse exclusivamente a partir das evidencias recuperadas durante a escavación.
Zonas a investigar nas próximas campañas
Os resultados obtidos en 2026 servirán para orientar os seguintes pasos do proxecto. Na Cova do Santo, as futuras intervencións procurarán coñecer con maior detalle a extensión horizontal e a profundidade do depósito funerario, así como determinar se existen novas áreas da cavidade con materiais relacionados cos enterramentos.
A continuidade da escavación permitirá tamén ampliar a mostra de restos humanos dispoñible para o estudo e comprobar se a composición do depósito cambia segundo os diferentes sectores e niveis arqueolóxicos.
Na Pala da Zorra, pola súa banda, está previsto ampliar a intervención na zona onde apareceu a concentración de grandes mamíferos. O equipo quere coñecer a dimensión real do depósito e determinar se existen máis restos conservados baixo os niveis escavados nesta campaña.
Outro dos puntos de interese será unha entrada practicamente colmatada da cavidade, onde xa se localizaron pequenos restos óseos e algún fragmento cerámico en superficie. A exploración dese sector podería permitir comprobar se existen depósitos arqueolóxicos diferentes dos documentados ata agora e se a cova contou con accesos ou usos distintos ao longo do tempo.
Un territorio clave para coñecer a Prehistoria oriental de Galicia
As investigacións forman parte dun proxecto dedicado ao estudo do poboamento prehistórico da Serra da Enciña da Lastra, unha área cunha configuración xeolóxica singular dentro de Galicia debido á abundancia de formacións calcarias e cavidades naturais.
As covas poden conservar depósitos arqueolóxicos especialmente valiosos porque ofrecen condicións diferentes ás existentes nos xacementos ao aire libre. Sedimentos, ósos humanos, restos de fauna ou materiais cerámicos poden permanecer protexidos durante longos períodos e proporcionar información sobre etapas moi afastadas entre si.
Neste caso, a investigación simultánea da Cova do Santo e da Pala da Zorra permite estudar dous tipos de rexistro distintos. Mentres unha conserva evidencias relacionadas coas prácticas funerarias das comunidades da Idade do Bronce, a outra proporciona información sobre a fauna e os ambientes do Pleistoceno, ampliando considerablemente a cronoloxía que pode ser estudada neste territorio.
