O campamento romano que permanecía oculto en Riotorto: 14 hectáreas para reconstruír o avance de Roma por Galicia
O Vedro da Fame, entre Riotorto e A Pastoriza, apenas se distingue cando se percorre sobre o terreo. O que hoxe queda do antigo recinto militar son pequenos desniveis, terrapléns e alteracións da superficie que poden confundirse facilmente coas pegadas da actividade agraria ou forestal acumulada durante séculos. Foi a observación dende o aire, mediante fotografías aéreas e datos LiDAR, a que permitiu identificar en 2023 un campamento militar romano de arredor de 14,2 hectáreas, un dos maiores coñecidos ata agora en Galicia e unha nova peza para intentar reconstruír os movementos das tropas romanas polo norte da actual provincia de Lugo.
O achado non foi froito dunha revisión casual. O arqueólogo Andrés Menéndez Blanco explica que o seu grupo estaba estudando especificamente unha zona do noroeste lucense na que aínda non se coñecían campamentos deste tipo, malia existir exemplos tanto no occidente asturiano como noutras partes da provincia. “Quedaba aí unha área baleira que sospeitabamos que algo tería que ter”, explica. A procura desenvolveuse mediante o cruzamento de fotografía aérea e modelos LiDAR, unha ferramenta que permite eliminar virtualmente boa parte da vexetación e observar con detalle a forma do relevo. Foi así como apareceron liñas e elevacións que, vistas de maneira conxunta, debuxaban unha estrutura que non respondía ao parcelario moderno e que encaixaba coa morfoloxía dun recinto militar romano.
A dimensión do xacemento é unha das características que máis interese espertan entre os investigadores. O conxunto suma unhas 14,2 hectáreas, unha superficie que Menéndez relaciona, como hipótese de traballo, coa presenza dun continxente militar numeroso. “O maior tamaño implica maior número de efectivos militares”, sinala. A partir desta idea, o investigador considera plausible relacionar este tipo de grandes campamentos cos momentos iniciais da ocupación romana, cando as operacións militares requirían o desprazamento de importantes unidades de tropas. Nese escenario, o Vedro da Fame podería encaixar nas campañas desenvolvidas aproximadamente entre o 29 e o 19 antes de Cristo, aínda que a falta dunha datación arqueolóxica precisa impide polo momento confirmar esa relación.
A identificación do recinto baséase principalmente na súa estrutura defensiva. Os campamentos romanos deste tipo podían delimitarse mediante un sistema relativamente sinxelo de foxo e terraplén, levantado coa propia terra extraída durante a escavación. Co paso dos séculos, o foxo vai enchendo e o terraplén sofre procesos de erosión, de maneira que sobre a superficie acaba permanecendo un pequeno resalte que resulta difícil interpretar cando se observa de preto. “Se camiñamos por aí o que vemos é un resalte no terreo como moitos outros”, explica Menéndez. A súa importancia faise evidente ao seguir esa liña desde arriba, xa que a fotografía aérea e o LiDAR permiten reconstruír a continuidade da estrutura e identificar unha planta que non coincide coas divisións agrarias posteriores.
Os campamentos romanos adoitan describirse como recintos cunha planta semellante á dun naipe, aproximadamente rectangular e con esquinas suavizadas. O Vedro da Fame, porén, presenta unha forma máis complexa, condicionada polo relevo. Segundo explica Menéndez, algunhas das súas caras proxéctanse cara ao exterior para adaptarse á topografía e incorporar ao interior determinados puntos elevados que, de quedar fóra, poderían converterse nunha posición vantaxosa para un eventual inimigo. Esa capacidade de adaptación ao terreo é habitual nos campamentos militares instalados en zonas de relevo irregular e permite entender que a planta ideal romana sufría modificacións cando as condicións da paisaxe así o esixían.
O recinto presenta, ademais, unha particularidade que aínda non ten unha explicación definitiva. Os investigadores distinguen dous espazos internos, un de aproximadamente 11,6 hectáreas e outro dunhas 2,6. Menéndez considera varias posibilidades: a separación podería responder a unha división funcional do campamento, reservando unha parte para animais ou para actividades diferentes das desenvolvidas no espazo principal, pero tamén podería ser resultado dunha ampliación realizada nun segundo momento para acoller novas tropas. “Podería ser unha división funcional ou podería ser tamén que nun momento concreto chegasen máis tropas e tivesen que adaptar dalgunha maneira ese recinto anterior”, sinala. Ambas interpretacións continúan abertas á espera de datos arqueolóxicos que permitan coñecer a secuencia construtiva.
A localización do Vedro da Fame tamén resulta relevante pola súa posición dentro do mapa militar romano. Segundo Menéndez, é actualmente o campamento coñecido situado máis ao norte da provincia de Lugo, mentres que na Mariña non se documentou polo momento ningún recinto deste tipo. Esa ausencia, advirte, non significa necesariamente que non existisen outros campamentos. A actividade humana dos últimos dous mil anos, os usos agrarios, as repoboacións forestais e outras transformacións do terreo puideron alterar ou eliminar as estruturas superficiais que permiten detectalos. Neste sentido, unha das vantaxes do xacemento de Riotorto é o seu estado de conservación, xa que aínda é posible reconstruír boa parte do perímetro e analizar a forma global do recinto.
Ese mapa incompleto dificulta tamén responder a unha das preguntas máis interesantes: que ruta seguían as tropas romanas que utilizaron este lugar. Menéndez apunta á posible relación co campamento do Monte de Ventín, situado cara ao suroeste e cunhas dimensións comparables. A distancia entre ambos abre a posibilidade de que formasen parte dunha mesma liña de avance, con paradas intermedias equivalentes ás xornadas de marcha dun exército. As tropas poderían ter avanzado desde o sur ata o Vedro da Fame ou realizar o percorrido en sentido contrario. Por agora, o investigador insiste en que se trata dunha hipótese, xa que para probar unha secuencia deste tipo sería necesario localizar máis recintos intermedios e contar con cronoloxías compatibles.
A aparición de novos campamentos durante os últimos anos está permitindo modificar progresivamente a imaxe que se tiña da presenza militar romana no noroeste. Estes recintos son especialmente útiles porque permiten seguir o movemento das tropas sobre a paisaxe incluso en territorios dos que as fontes escritas apenas ofrecen información. A comparación entre tamaño, distancias, sistemas defensivos e localizacións pode axudar a reconstruír corredores de avance e comprender como se organizou a ocupación militar. No caso de Riotorto, o interese aumenta precisamente porque ocupa unha zona na que ata agora existía pouca información arqueolóxica deste tipo.
A principal incógnita segue sendo, con todo, a cronoloxía exacta do campamento. A súa forma permite situalo de maneira xeral no período romano altoimperial, pero non existe aínda unha datación suficientemente precisa para saber se foi utilizado durante as guerras de conquista ou nun episodio posterior. “Pensamos que pode ser dese momento da guerra de conquista, dos inicios da conquista, pero podemos estar equivocados”, admite Menéndez. Para o arqueólogo, determinar a data de ocupación sería a prioridade dunha futura intervención, porque unha cronoloxía máis tardía obrigaría a explicar o recinto noutro contexto e podería achegar información sobre unha fase da presenza militar romana en Galicia da que tamén se sabe pouco.
Ata agora o xacemento non foi obxecto dunha escavación arqueolóxica ampla, pero esa situación podería cambiar debido a unha circunstancia allea á propia investigación: a existencia dun proxecto de parque eólico na serra. Segundo a información trasladada a Menéndez por veciños da zona, a empresa encargada do control arqueolóxico asociado ao proxecto estaría valorando a realización de sondaxes. Unha intervención deste tipo podería permitir estudar directamente os foxos e terrapléns, recuperar materiais ou localizar restos susceptibles de ser datados e, deste xeito, responder algunhas das preguntas que non poden resolver nin a fotografía aérea nin o LiDAR.
Menéndez advirte, con todo, de que escavar non sempre é a solución máis conveniente desde o punto de vista patrimonial. Unha intervención proporciona máis información, pero tamén pode deixar ao descuberto restos que posteriormente necesitan conservación e recursos para evitar a súa degradación. No caso do Vedro da Fame, unhas sondaxes puntuais poderían ser suficientes para procurar datos cronolóxicos sen abrir grandes superficies. “Desde un punto de vista científico sempre é útil escavar porque dá máis información; o problema é cando non se pode conservar”, resume.
Tres anos despois da súa identificación, o coñecemento sobre o Vedro da Fame segue sustentándose principalmente na lectura da paisaxe. Sabemos que existe un gran recinto militar romano, coñecemos aproximadamente as súas dimensións, podemos seguir boa parte das súas defensas e identificar unha división interna que aínda non ten unha interpretación definitiva. O que falta por determinar é precisamente o que permitiría convertelo nunha peza histórica máis concreta: cando foi utilizado, que unidade militar o ocupou, canto tempo permaneceu activa e que operación explica a presenza dun continxente desta magnitude nesta parte de Lugo.
