O lavadoiro de Soaxe, memoria da vida comunitaria de Seixo dende mediados do século XX

O Lavadoiro de Soaxe, na parroquia marinense de Nosa Señora do Carme de Seixo, conserva dende mediados do século XX unha pequena parte da historia cotiá da comunidade. Datado arredor de 1950, este elemento patrimonial constitúe unha mostra das infraestruturas que durante décadas articularon unha parte fundamental do traballo doméstico e da sociabilidade das aldeas galegas, especialmente entre as mulleres.

O recinto forma parte do amplo patrimonio etnográfico vinculado á auga que aínda se conserva no concello de Marín, onde fontes e lavadoiros deixaron pegada dunha época anterior á xeneralización da auga corrente e das lavadoras nas casas. Soaxe presenta, ademais, unha característica que permite comprender o funcionamento destes equipamentos: a súa auga procede do río Loira a través dunha presa de pedra existente no lugar.

A documentación dispoñible describe o de Soaxe como un lavadoiro de pedra e planta rectangular, situado aproximadamente un metro por debaixo da cota do terreo. Está protexido por unha cuberta de tella cerámica plana sobre vigas de madeira, sustentada por columnas de formigón armado, e dispón de cerramentos laterais enfoscados nos que se abriron ocos cara á rúa para permitir a ventilación do recinto.

A súa localización soterrada respecto do terreo e o sistema de captación de auga responden á propia función para a que foi construído. O lavadoiro necesitaba unha subministración continua, conseguida neste caso mediante o aproveitamento do río Loira.

Un documento publicado no Boletín Oficial da Provincia de Pontevedra en 2021 permite coñecer con maior detalle este sistema tradicional. O Concello solicitou daquela a Augas de Galicia unha concesión de ata 12.500 metros cúbicos anuais procedentes do Loira para o lavadoiro. A documentación especificaba que a auga chegaba dende unha presa construída en pedra, confirmando a relación directa entre a infraestrutura comunitaria e o curso fluvial próximo.

O lavadoiro de Soaxe debe entenderse, porén, máis alá da súa arquitectura. Durante boa parte do século XX, instalacións coma esta constituíron unha infraestrutura esencial para a vida das familias. Antes da difusión das lavadoras domésticas, lavar a roupa implicaba transportar as pezas ata estes puntos comunitarios e realizar manualmente un traballo duro e periódico.

Era unha tarefa desempeñada fundamentalmente polas mulleres. A propia documentación patrimonial do Concello de Marín lembra que a concentración de usuarias podía ser tan elevada que chegaban a formarse quendas para utilizar os lavadoiros.

Esta circunstancia converteunos tamén en espazos de relación social. Mentres se lavaba a roupa intercambiábanse novas, historias e información sobre a vida da comunidade. Os lavadoiros funcionaron como lugares de conversa, transmisión oral e sociabilidade feminina, nun momento no que boa parte da vida social estaba marcada por unha clara división entre os espazos ocupados por homes e mulleres.

Neles circularon tamén cantigas, refráns e lendas populares, segundo recolle o proxecto municipal dedicado á memoria dos lavadoiros marinenses. A súa importancia histórica reside precisamente nesa combinación entre unha función material —lavar a roupa— e outra menos visible pero igualmente relevante: servir como punto de encontro dunha comunidade.

O de Soaxe mantivo esa dimensión ata quedar incorporado á propia memoria colectiva da parroquia. As fontes municipais defíneno como un espazo de encontro e relación entre a veciñanza, ademais dun elemento integrante da identidade local.

A súa historia recente demostra tamén o vínculo que continúa existindo entre a construción e os habitantes do lugar. En setembro de 2025, a veciñanza de Soaxe iniciou unha recollida de sinaturas para reclamar a súa reparación, despois de anos denunciando o progresivo deterioro do recinto e da presa que o abastece.

Daquela, os residentes aseguraban levar máis de seis anos agardando por unha intervención e explicaban que eles mesmos se reuniran periodicamente para realizar pequenas limpezas e reparacións destinadas a evitar que o lavadoiro continuase degradándose.

Ese mantemento comunitario prolongaba, dalgún xeito, a relación histórica entre o lugar e a veciñanza. O lavadoiro deixara de desempeñar o papel imprescindible que tivera durante o século XX, pero continuaba sendo percibido como un elemento propio que debía conservarse.

A perda da función orixinal dos lavadoiros produciuse progresivamente coa modernización das vivendas galegas. A chegada da auga corrente e dos electrodomésticos reduciu drasticamente a necesidade de acudir a estes espazos. O Concello de Marín sinalaba xa en 2020 que seguían existindo usuarios —especialmente mulleres—, aínda que nun número moi inferior ao doutras épocas.

Marín conserva unha concentración especialmente notable deste tipo de patrimonio. Cando o Concello puxo en marcha en 2020 unha plataforma dixital para inventariar e divulgar estas construcións, contabilizaba máis de 60 lavadoiros repartidos polo municipio. O proxecto incluíu fotografías, descricións arquitectónicas, xeolocalización e imaxes de 360 graos dos diferentes elementos.

A relación municipal incluía instalacións distribuídas por numerosas aldeas e lugares, entre elas as de Mogor, Bagüín, Aguete, Loira, Pardavila, Soaxe, Seixo, Cadrelo, Pastoriza, Cidrás ou Ardán, configurando unha auténtica rede de pequenas infraestruturas comunitarias.

Dentro deste conxunto, Soaxe representa unha tipoloxía característica do patrimonio rural do século XX: unha construción modesta, levantada non para representar o poder político ou relixioso, senón para resolver unha necesidade diaria da poboación.

Precisamente por iso, o seu valor histórico é diferente ao dunha igrexa, un pazo ou un castelo. O lavadoiro permite achegarse á historia da vida cotiá, aos traballos que tradicionalmente desempeñaron as mulleres e ás formas de relación social que se desenvolveron arredor deles.

O seu sistema hidráulico engade outra dimensión patrimonial. A presa de pedra do río Loira non era un elemento independente, senón parte da infraestrutura necesaria para levar a auga ata o recinto. A documentación administrativa de 2021 contemplaba xa a restauración desta presa, a instalación dunha comporta de regulación e dunha escala para peixes e a substitución das entradas de auga por novas tubaxes.

Cinco anos despois, a conservación do conxunto volve á actualidade. O Concello de Marín iniciou este setembro de 2026 unha actuación dotada con 25.574 euros que inclúe precisamente a recuperación da presa de entrada de auga, ademais de intervencións na estrutura e na cuberta do lavadoiro.

A obra permitirá recuperar o funcionamento dun elemento que figura como patrimonio catalogado, pero a importancia do lavadoiro de Soaxe vai máis alá da súa restauración material. A construción conserva a memoria dun sistema de abastecemento ligado ao Loira, dunha tarefa doméstica que ocupou incontables horas da vida das mulleres e dun espazo no que durante décadas se construíron relacións comunitarias.

Máis de setenta anos despois da súa construción, o lavadoiro perdeu boa parte da función práctica que motivou o seu nacemento. O que permanece é a súa capacidade para documentar unha forma de vida que desapareceu rapidamente durante a segunda metade do século XX e que deixou nos lavadoiros unha das súas pegadas materiais máis recoñecibles.