O vello cárcere de Ourense, entre a memoria da represión franquista e a proposta de convertelo nun parador
Tres colectivos memorialistas reclaman ao Estado a apertura urxente do procedemento para declarar a antiga Prisión Provincial de Ourense, na rúa do Progreso, como Lugar de Memoria Democrática. A iniciativa pretende protexer un edificio do século XIX que desempeñou un papel central no sistema represivo franquista na provincia e cuxo futuro volveu ao debate despois de que o Concello formulase a posibilidade de transformalo, xunto coa próxima Casa de Baños, nun parador turístico.
A solicitude está promovida por Amigos da República de Ourense, o Comité pola Memoria Histórica do Val do Limia e o Comité de Memoria Histórica da Comarca de Celanova. As entidades piden á Secretaría de Estado de Memoria Democrática que incoe o expediente ao abeiro da Lei 20/2022 e reclaman paralelamente á Xunta que inicie o procedemento para declarar o inmoble Ben de Interese Cultural.
A reclamación fíxose pública o 27 de setembro, seis días despois de que o alcalde de Ourense, Gonzalo Pérez Jácome, anunciase a intención de propoñer a Paradores de Turismo a conversión da antiga prisión e da Casa de Baños nun establecemento dunhas vinte habitacións. Os colectivos subliñan que polo momento non existe un proxecto técnico, un acordo con Paradores nin un estudo de viabilidade e consideran necesario determinar primeiro o alcance da protección histórica do edificio.
A petición abre novamente un debate que Ourense arrastra desde hai un cuarto de século. Segundo lembran as entidades memorialistas, en xullo de 2001 o Concello recibiu a titularidade da antiga prisión mediante un acordo co Estado no que figuraba o compromiso de destinar o inmoble a museo da memoria histórica. Vinte e cinco anos máis tarde, aquela proposta non chegou a executarse e polo edificio pasaron sucesivamente diferentes ideas de reutilización.
Entre elas figuraron a instalación dun complexo termal e, máis recentemente, o traslado da sede da UNED. En 2022, Concello, Deputación e centro asociado chegaran a avanzar nun acordo para destinar uns 2.000 metros cadrados da antiga prisión á universidade, unha operación que requiría previamente a rehabilitación do edificio. Tampouco esa proposta chegou a materializarse.
A sucesión de proxectos contrasta coa longa historia do inmoble. A prisión da rúa do Progreso ten as súas orixes na primeira metade do século XIX, cando foi construída como prisión de partido, e a finais daquela centuria adquiriu tamén a condición de prisión provincial. Outras fontes patrimoniais sitúan a súa construción a mediados do XIX e documentan o seu funcionamento desde arredor de 1843, polo que o edificio acumulou aproximadamente século e medio de uso penitenciario. Antes da Guerra Civil, o cárcere xa experimentara importantes transformacións. Durante os anos trinta foi reformado para convertelo nun centro mixto e adaptado ao modelo penitenciario da época, pero a sublevación militar de xullo de 1936 alterou radicalmente a súa función e multiplicou a poboación encerrada entre os seus muros.
A prisión converteuse desde os primeiros días do golpe nun dos principais centros da represión na provincia. Só entre xullo e setembro de 1936 ingresaron máis de 400 persoas detidas pola súa vinculación co republicanismo, o galeguismo, o socialismo, o comunismo, o anarquismo ou o movemento sindical, segundo os datos recuperados polos colectivos memorialistas.
A dimensión do sistema represivo foi, con todo, moito maior cando se amplía o período estudado. A base Memorias Vivas, que recolle os datos da investigación do historiador Domingo Rodríguez Teijeiro sobre as prisións galegas durante a guerra e a posguerra, estima que algo máis de 5.000 persoas pasaron polo cárcere provincial entre 1936 e 1940. Entre 1936 e 1943, a poboación media situouse arredor dos 400 internos, unha cifra moi elevada para as dimensións da prisión. A situación chegou ao seu máximo en xaneiro de 1938, cando se concentraron no edificio máis de 600 persoas, coas correspondentes consecuencias sobre o espazo dispoñible e as condicións de vida dos presos.
Outras investigacións permiten dimensionar aínda máis a represión provincial. Unha base de datos elaborada a partir de traballos da Universidade e da Deputación de Ourense chegou a contabilizar máis de 3.000 persoas condenadas no cárcere provincial, ademais de máis de 2.300 encausados e 522 vítimas de execucións paralegais na provincia. Estas cifras corresponden a categorías diferentes e, por tanto, non deben sumarse automaticamente nin identificarse todas elas con persoas recluídas simultaneamente na prisión.
O cárcere do Progreso formaba parte, ademais, dunha rede represiva moito máis extensa. A saturación das súas instalacións obrigou a habilitar outros centros na provincia, entre eles o mosteiro de Celanova, convertido en prisión central en 1938, ademais de instalacións penitenciarias ou campos en San Clodio, O Cumial, Oseira e outros puntos do territorio ourensán. Para numerosas vítimas, a prisión provincial non foi o final do percorrido represivo. Os colectivos memorialistas lembran que algúns presos saíron das súas celas para ser posteriormente asasinados en cunetas, fosas ou tapias de cemiterios, e consideran que o edificio constitúe hoxe un dos poucos espazos físicos superviventes nos que pode explicarse esa cadea de detención, encarceramento e violencia.
A función política do cárcere tampouco desapareceu inmediatamente coa fin da guerra. O edificio continuou funcionando durante a posguerra, a ditadura e os primeiros anos da democracia, ata converterse en escenario dun episodio especialmente simbólico da historia cultural galega contemporánea: o encarceramento do cantautor Suso Vaamonde en 1984. Vaamonde fora condenado en 1980 a seis anos e un día de prisión por inxurias á patria con publicidade, despois dunha actuación antinuclear celebrada en Pontevedra en 1979 na que introduciu unha estrofa satírica nunha das súas cancións. O músico optou polo exilio e pasou por Londres, Alemaña e Venezuela antes de regresar a Galicia en 1984. Ao seu regreso ingresou precisamente no cárcere de Ourense, onde permaneceu 46 días ata recibir un indulto do Goberno. Durante aquela estancia chegou a ofrecer un concerto para os demais presos, un episodio que converte a antiga prisión nun lugar relacionado tamén coa historia da canción política e coa liberdade de expresión durante os primeiros anos da democracia.
Tres anos despois, en maio de 1987, a prisión pechou definitivamente cando a poboación reclusa foi trasladada ao novo centro penitenciario de Pereiro de Aguiar. Comezou daquela unha etapa de abandono que se prolonga durante case catro décadas e que explica boa parte da preocupación actual polo estado do inmoble.
Arquitectonicamente, o cárcere conserva a configuración dun gran edificio penitenciario decimonónico. Está realizado fundamentalmente en cantaría granítica, presenta planta aproximadamente cadrada e organízase arredor dun patio central aberto, cunha distribución vertical de funcións entre os diferentes pisos. Na planta baixa atopábanse as dependencias administrativas, a cociña e o comedor; no primeiro andar situábanse instalacións como o colexio dos presos, a biblioteca, o economato e a enfermaría, mentres o nivel superior estaba destinado ás celas. Esta organización interior permite ler no propio edificio aspectos da evolución histórica do sistema penitenciario, máis alá da súa etapa especificamente represiva.
O abandono posterior ao peche provocou, con todo, unha deterioración continuada. Xa en 2011 se documentaban problemas na cuberta, vexetación no interior e elementos de protección na fachada para evitar riscos aos viandantes, mentres as fotografías máis recentes mostran a degradación acumulada tras décadas sen un uso estable. É neste contexto no que os colectivos reclaman agora a incoación do expediente como Lugar de Memoria Democrática. Segundo argumentan, a apertura formal do procedemento permitiría incorporar preventivamente o edificio ao Inventario de Lugares de Memoria Democrática e adoptar medidas provisionais para evitar tanto o seu deterioro como intervencións que puidesen borrar ou dificultar a interpretación da súa historia represiva
A súa petición ten un precedente moi recente en Galicia. O 19 de xuño de 2026 publicouse no BOE a incoación do procedemento para declarar a antiga Prisión Provincial de Lugo Lugar de Memoria Democrática, un proceso que os colectivos ourensáns presentan agora como modelo para o edificio da rúa do Progreso. A outra reclamación diríxese á Xunta de Galicia. As entidades solicitan que o Goberno autonómico inicie a declaración do cárcere como Ben de Interese Cultural, recuperando o consenso que, segundo lembran, existía xa en 2001 arredor da conservación do inmoble e do seu destino vinculado á memoria histórica.
