Santa Clara agocha un segundo cerebro saponificado: dous dos tres enterramentos do coro conservaban tecido cerebral

As escavacións arqueolóxicas que promove a Deputación de Pontevedra no convento de Santa Clara permitiron recuperar un segundo cerebro saponificado no coro baixo da igrexa. O resto apareceu nun dos tres enterramentos completos investigados nesta zona do antigo cenobio e súmase ao primeiro exemplar destas características localizado durante a mesma campaña.

A presenza de dous cerebros conservados entre só tres sepulturas converte este sector do convento nun dos puntos que máis información está achegando aos investigadores. De acordo coa posición das tumbas e coa evolución arquitectónica deste espazo, os enterramentos serían anteriores á reforma acometida en 1915 e poderían situarse nun amplo período comprendido entre os séculos XVI e XIX.

O novo cerebro foi retirado da sepultura por Clara Veiga, antropóloga forense e arqueóloga integrada no equipo de A Citania, empresa responsable da intervención. O material será trasladado á Facultade de Xeografía e Historia da Universidade de Santiago de Compostela (USC) para garantir a súa conservación e iniciar unha análise máis detallada.

Entre as probas previstas figura un estudo histolóxico, co que se pretende examinar a composición e a estrutura interna do tecido e determinar con maior precisión as súas características. Estes traballos serán fundamentais para coñecer como se produciu a conservación e para comparar ambos os restos recuperados no convento.

A escavación do coro baixo sacou á luz tres tumbas completas, aínda que o estado dos esqueletos é moi deficiente. Os restos óseos practicamente desapareceron, mentres que, de maneira pouco habitual, se mantiveron diferentes tecidos humanos e fragmentos téxtiles asociados aos enterramentos.

En dous destes tres casos, os arqueólogos documentaron a conservación de tecido cerebral mediante un proceso de saponificación. Este fenómeno pode producirse cando os tecidos ricos en graxa permanecen durante un período prolongado baixo determinadas condicións ambientais, especialmente en espazos húmidos. A transformación das graxas favorece que partes do organismo que normalmente desaparecerían poidan conservarse durante séculos.

A elevada proporción de graxa presente no cerebro permite explicar a súa conservación nestas circunstancias, aínda que a aparición deste tipo de restos continúa sendo moi pouco frecuente nos contextos arqueolóxicos. A excepcionalidade non reside unicamente no estado do tecido, senón tamén na cronoloxía que se atribúe ás sepulturas.

Segundo a información trasladada pola Deputación de Pontevedra, os exemplares de Santa Clara poderían situarse entre os primeiros cerebros saponificados destas características documentados na península ibérica dentro deste período histórico. Outros casos coñecidos ata agora en España e Portugal corresponderían a cronoloxías posteriores, polo que as análises que se realizarán agora deberán contribuír a precisar o alcance dos descubrimentos pontevedreses.

O segundo cerebro forma parte dun conxunto máis amplo de descubrimentos que se suceden no convento desde o inicio das intervencións, o pasado mes de xullo. Outro dos espazos que concentra a atención dos investigadores atópase diante do altar maior, onde apareceron varias sepulturas.

Nunha delas foi enterrado un home vinculado probablemente ao ámbito eclesiástico, cuxa cronoloxía provisional se sitúa na Idade Moderna, entre os séculos XVI e XVIII. A singularidade da tumba radica especialmente no estado de conservación da vestimenta: o cadáver mantén aínda os zapatos e unha casula practicamente completa.

A recuperación de tecidos en escavacións arqueolóxicas realizadas en Galicia é infrecuente, xa que as condicións do solo e de humidade adoitan provocar a desaparición dos materiais orgánicos. Por iso, os elementos téxtiles recuperados tanto nesta sepultura como nas localizadas no coro baixo poderán achegar información sobre a indumentaria funeraria, as prácticas de enterramento e a vida relixiosa do convento durante a época moderna.

Nesta área próxima ao altar maior tamén se investigaron outras dúas tumbas, mentres que nun dos laterais da igrexa, nas proximidades do altar da Virxe dos Desamparados, os traballos permitiron identificar dous enterramentos infantís.

O estudo de todas estas sepulturas deberá permitir reconstruír progresivamente como se utilizou o interior da igrexa como espazo funerario, quen podía acceder ás distintas zonas para ser enterrado e como cambiaron estas prácticas ao longo dos séculos.

Unha estrutura do século XIV no bosque

As intervencións non se limitan ao interior do templo. Na denominada área do bosque, no exterior do convento, apareceu unha nova estrutura de planta rectangular situada ao sur doutro muro que xa fora detectado previamente durante os traballos arqueolóxicos.

Os materiais asociados a esta construción apuntan a unha cronoloxía de finais do século XIV, o que a situaría entre os elementos arquitectónicos máis antigos identificados ata agora no recinto. Esta datación abre a posibilidade de que a estrutura sexa contemporánea ás primeiras fases construtivas de Santa Clara ou mesmo anterior á configuración definitiva do convento.

A súa función continúa sen determinar. Será necesario estudar a relación desta nova estrutura cos muros próximos e cos restantes restos documentados para establecer se formaba parte dunha edificación precedente, dalgunha dependencia primitiva do convento ou doutro tipo de construción vinculada ao lugar antes das transformacións posteriores.

Un cadáver baixo unha rampla no claustro

Outro dos puntos nos que continúa a investigación é o claustro, onde xa se localizara unha rampla cuxa utilidade tampouco foi determinada por agora. A escavación baixo esta estrutura permitiu recuperar un novo cadáver, un dato que se incorpora á análise da evolución arquitectónica desta parte do convento.

A relación estratigráfica entre a rampla, o enterramento e os elementos construtivos próximos está servindo aos especialistas para revisar a configuración histórica do claustro. Os resultados obtidos ata o momento reforzan a hipótese de que este espazo puido estar formado inicialmente por tres ás, antes de experimentar posteriores modificacións.

Os traballos iniciados en xullo están permitindo así obter información non só sobre as persoas enterradas en Santa Clara, senón tamén sobre as diferentes fases construtivas dun complexo que sufriu numerosas transformacións ao longo de varios séculos. O estudo dos restos humanos, os tecidos, as estruturas arquitectónicas e os materiais asociados permitirá avanzar na reconstrución da historia do convento e dos usos que tiveron os seus distintos espazos.