Santa María de Arbo restaurará o seu retablo neoclásico tras décadas de humidade e repintes

O retablo maior da igrexa de Santa María de Arbo, unha peza neoclásica realizada en madeira de castiñeiro, dourada e policromada, será sometido a unha restauración integral para frear os danos provocados pola humidade, o paso do tempo e diferentes intervencións realizadas sobre a obra no pasado. A Xunta de Galicia prevé licitar nos próximos días os traballos cun orzamento de 90.600 euros, segundo anunciou a Consellería de Cultura, Lingua e Xuventude.

A actuación afectará á peza que preside a cabeceira do templo e buscará recuperar tanto a súa estabilidade estrutural como a lectura da policromía orixinal. A documentación difundida pola Xunta identifica entre os principais problemas as humidades e os repintes realizados en actuacións anteriores, intervencións humanas que modificaron co paso do tempo a aparencia do retablo e que agora serán retiradas cando o estado de conservación o permita.

Os traballos comezarán cunha limpeza superficial e unha desinsectación curativo-preventiva, ademais da retirada dos elementos alleos incorporados á peza. Posteriormente procederase á fixación dos estratos polícromos, é dicir, das capas pictóricas que presentan problemas de adherencia, e revisarase o sistema estrutural que mantén unido o conxunto. O proxecto prevé tamén a revisión, reposición e reforzo das ancoraxes, o reaxuste da carpintaría, o tratamento dos elementos metálicos e a consolidación dos soportes. As gretas e fisuras serán reparadas antes de abordar a fase máis visible da restauración: as reintegracións volumétricas e cromáticas, a eliminación dos repintes e a limpeza das policromías e dos vernices oxidados.

A intervención permitirá recuperar unha peza integrada nun templo que concentra diferentes etapas da historia relixiosa de Arbo. A actual igrexa parroquial de Santa María é fundamentalmente unha construción barroca do século XVIII, levantada en pedra e cunha única nave á que se incorporan dúas capelas laterais e a ábsida. O edificio presenta planta de cruz e unha fachada dominada por unha portada con arco de medio punto. Sobre ela sitúase unha fornela coa representación da Inmaculada, disposta sobre o globo terráqueo e acompañada pola serpe, mentres a parte superior do conxunto queda marcada pola torre do campanario, cun único corpo, balaustrada e remate en cúpula.

Pero a historia relixiosa deste lugar é bastante anterior á fábrica barroca conservada. O propio Concello de Arbo e Turismo de Galicia recollen a existencia de documentación medieval referida a unha igrexa anterior no mesmo lugar, e consideran que a planta actual podería conservar a pegada dun templo precedente.

As fontes institucionais sitúan unha referencia á igrexa no ano 1021 e vincúlana posteriormente co mosteiro de Melón. Con todo, a atribución que estas fontes fan da doazón a Afonso IX presenta un problema cronolóxico evidente, xa que o monarca naceu no século XII; por iso, sen consultar o documento medieval orixinal, o dato seguro que pode empregarse é a existencia dunha tradición documental que sitúa neste enclave un templo anterior ao actual, evitando atribuír aquela operación concreta a un rei incompatible coa data indicada.

A fábrica que chegou ata a actualidade corresponde esencialmente ao século XVIII e responde á tipoloxía dunha igrexa rural barroca. Está construída con perpiaños de granito e presenta cuberta a dúas augas, pináculos nos extremos e unha organización relativamente sinxela na que as capelas laterais conforman a planta de cruz.

O retablo que agora vai ser restaurado corresponde, pola contra, a unha fase artística posterior. A Xunta clasifícao como neoclásico, unha linguaxe que se desenvolveu en Galicia despois do predominio barroco e que introduciu composicións máis ordenadas e unha decoración máis contida, inspirada nos modelos da arquitectura clásica.

A documentación difundida sobre a restauración non ofrece, porén, unha data concreta de execución nin identifica a autoría do retablo. Tampouco proporciona información suficiente para reconstruír as sucesivas intervencións que provocaron os repintes que agora se pretende eliminar, polo que eses extremos deberán quedar abertos mentres non apareza documentación histórica ou técnica adicional.

Si se coñece a materialidade básica da obra: madeira de castiñeiro dourada e policromada. O emprego da madeira permitía construír estruturas arquitectónicas complexas sobre as que posteriormente se aplicaban preparacións, dourados e capas pictóricas, convertendo os retablos nun dos elementos visuais fundamentais das igrexas galegas durante a Idade Moderna e boa parte da época contemporánea.

A restauración deberá actuar precisamente sobre esa combinación de materiais. A madeira responde aos cambios ambientais e á presenza de humidade, mentres as capas de preparación, dourado e policromía poden separarse progresivamente do soporte, sufrir perdas ou quedar ocultas baixo vernices alterados e pinturas incorporadas en intervencións posteriores.

Neste caso, a Xunta identifica expresamente as condicións ambientais e a acción humana como as dúas grandes causas do deterioro. A eliminación dos repintes é especialmente significativa porque permitirá recuperar, na medida en que se conserve, unha lectura máis próxima á configuración histórica da peza e diferenciar os acabados orixinais das modificacións posteriores.

A intervención non comezou aínda. O anuncio realizado pola Consellería corresponde á fase inmediatamente anterior á contratación: a Xunta prevé licitar os traballos nos próximos días, polo que os 90.600 euros constitúen o orzamento previsto para a actuación e non o custo dunha obra xa executada.

O proxecto foi abordado polo conselleiro de Cultura, José López Campos, e o alcalde de Arbo, Horacio Gil, nunha reunión celebrada este luns. A Consellería enmarca a actuación dentro das súas políticas de conservación do patrimonio eclesiástico, pero o interese histórico da intervención reside especialmente na posibilidade de recuperar unha obra alterada por humidades e modificacións posteriores.

Santa María forma ademais parte dun pequeno conxunto patrimonial no que se integran outros elementos vinculados á vida parroquial. Na contorna consérvanse a antiga abadía ou casa reitoral, diferentes cruces e un calvario que o Concello data en 1670, anterior, por tanto, á fábrica principal da igrexa barroca actual.