Serantes abre a procura de case 200 represaliados: comezan as sondaxes na fosa do cemiterio de Ferrol
O cemiterio parroquial de San Salvador de Serantes, en Ferrol, entrou este martes, 1 de setembro, nunha nova fase da investigación sobre a represión desencadeada tras o golpe de Estado de 1936. Un equipo multidisciplinar iniciou no recinto funerario as sondaxes arqueolóxicas destinadas a localizar, documentar e, cando sexa posible, identificar os restos das persoas represaliadas que foron enterradas neste lugar.
A intervención chega despois dun amplo traballo documental que permitiu elevar ata 197 o número de vítimas relacionadas coa fosa, fronte ás estimacións iniciais que situaban a cifra entre 170 e 175. Os investigadores dispoñen xa de nomes e apelidos, pero agora deberán determinar que pegada deixou no subsolo unha historia condicionada tamén polas numerosas transformacións experimentadas polo cemiterio durante as nove décadas transcorridas desde 1936.
O proxecto desenvólvese a través dun convenio entre a Deputación da Coruña e o grupo de investigación Histagra da Universidade de Santiago de Compostela (USC) e dispón dunha subvención de 150.000 euros do Ministerio de Memoria Democrática.
A actuación non se limita á apertura do terreo. O equipo combina investigación histórica, arqueoloxía, antropoloxía forense, posibles estudos xenéticos e testemuños das familias co propósito de reconstruír tanto as circunstancias da represión como o destino posterior dos cadáveres.
Unha das principais dificultades que afrontará o equipo é determinar ata que punto os enterramentos orixinais continúan conservados na posición na que foron realizados. O cemiterio de Serantes sufriu sucesivas modificacións, enterramentos e movementos do terreo, polo que as sondaxes servirán inicialmente para coñecer a estratigrafía e comprobar as hipóteses elaboradas a partir da documentación.
A deputada provincial de Dereitos Civís, Sol Agra, advertiu precisamente dos “moitos movementos” acumulados no camposanto. A investigación deberá comprobar se existen superposicións, alteracións ou traslados e en que condicións se conservan os posibles restos asociados á represión.
Segundo explicou a investigadora de Histagra Lucía Santiago Sanmiguel, responsable do estudo histórico da fosa, a investigación documental permitiu ampliar considerablemente a listaxe inicial de vítimas. O traballo realizado no marco do proxecto ‘Nomes e voces’ levou o censo desde unhas 170 ou 175 persoas ata as actuais 197.
A partir de agora, esa información deberá ser confrontada co que apareza baixo terra.
As sondaxes permitirán coñecer a disposición dos restos, identificar posibles cambios na configuración inicial das sepulturas e determinar que técnicas poden empregarse nas seguintes fases da intervención. O obxectivo, explicou Santiago Sanmiguel, é combinar memoria, documentación histórica, escavación arqueolóxica e identificación, recorrendo ás probas xenéticas cando sexan necesarias e viables.
A identificación dunha persoa enterrada nunha fosa non depende exclusivamente dunha mostra xenética. O equipo investigador empregará un conxunto de evidencias que poden incluír a posición dos restos, características antropolóxicas, documentación histórica, información sobre os enterramentos, obxectos asociados ou os datos transmitidos polas propias familias.
O catedrático de Historia Contemporánea da USC e director científico do CISPAC, Lourenzo Fernández Prieto, salientou esta cuestión durante o inicio dos traballos. Segundo explicou, “hai outros elementos” que poden permitir establecer unha identificación sen que necesariamente sexa imprescindible chegar a unha comprobación mediante ADN.
A participación das familias constitúe, por iso, outra das pezas da investigación. Os relatos conservados durante varias xeracións poden achegar información sobre datas, circunstancias das mortes ou lugares nos que se pensaba que foran enterradas determinadas persoas.
A intervención contará ademais coa participación de historiadores, arqueólogos e especialistas forenses, xunto coa empresa Tempos.
Fernández Prieto resumiu o sentido histórico do proxecto nunha pregunta: “Por que tiveron que matalos?”.
Para o historiador, responder a esa cuestión implica abordar os feitos desde unha perspectiva “histórica, democrática e de dereitos humanos desde o século XXI”. Durante a presentación dos traballos tamén agradeceu a colaboración das familias, das asociacións implicadas e do párroco de Serantes para facer posible a intervención.
“A democracia non ten máis cores políticas ca as da democracia”, afirmou, antes de definir as persoas buscadas no cemiterio como “mortos da democracia”.
O investigador situou ademais Serantes dentro do contexto xeral da violencia política que seguiu en Galicia ao golpe militar de xullo de 1936. Segundo os datos expostos durante o acto, máis de 2.000 persoas foran xa fusiladas en Galicia antes de finalizar decembro dese mesmo ano.
A represión afectou tanto a civís como a integrantes das Forzas Armadas que permaneceron fieis á legalidade republicana.
Sol Agra incidiu especialmente nas características que adquiriu a violencia en Galicia, onde non chegou a establecerse unha fronte de guerra comparable á doutras zonas do Estado. “En Galicia non houbo unha guerra, non houbo unha batalla, senón unha represión fortísima”, sinalou.
No caso de Ferrol, recordou os consellos de guerra e os fusilamentos de militares que se mantiveron leais á República, ademais das execucións doutras persoas perseguidas polos sublevados.
Para Agra, o proceso iniciado en Serantes debe permitir recuperar restos humanos, pero tamén reconstruír “as historias de valentía de todas aquelas persoas que morreron polos valores democráticos que hoxe defendemos”.
O presidente da Deputación da Coruña, Valentín González Formoso, puxo o acento na dimensión familiar dunha investigación que chega arredor de noventa anos despois dos feitos.
O responsable provincial lembrou que detrás dos preto de dous centos de nomes documentados existen familias que durante décadas careceron dunha sepultura identificada á que asociar os seus parentes. Trátase, sinalou, de “bisavós, avós, pais, amigos ou irmáns”.
O propósito das intervencións de memoria democrática, afirmou, é “non deixar atrás ningún recordo vivo sen resolver”.
Formoso definiu o traballo como un proceso que debe realizarse de forma “calada, discreta e respectuosa” e insistiu en que investigar as consecuencias da represión non significa permanecer fixado no pasado, senón intentar dar resposta ás cuestións que continúan abertas.
“Non ficarmos ancorados no pasado, pero tampouco deixar o pasado sen tentar resolvelo”, resumiu.
O presidente provincial destacou ademais a experiencia acumulada por Histagra noutras investigacións apoiadas pola Deputación, entre as que citou as desenvolvidas en Beira, Carral e Boixaca.
Un cemiterio completamente diferente ao de 1936
Case nove décadas de actividade funeraria constitúen unha das principais incógnitas de Serantes. Fernández Prieto advertiu de que o espazo foi “modificado absolutamente” desde os anos da represión.
Esta circunstancia explica que a primeira fase teña un importante carácter exploratorio. Antes de formular unha exhumación de maior alcance é necesario comprobar onde existen niveis arqueolóxicos compatibles cos enterramentos investigados e en que estado se atopan.
O traballo documental previo ofrece referencias sobre as persoas que puideron ser levadas a Serantes, pero será a arqueoloxía a que permita establecer como se realizaron os enterramentos e que transformacións posteriores sufriu ese espazo.
A análise antropolóxica e forense dos restos que poidan aparecer servirá posteriormente para determinar cuestións como sexo, idade aproximada, posibles lesións ou outras características que permitan cruzar os resultados coa información histórica dispoñible.
Cando exista material adecuado e unha comparación familiar posible, poderá recorrerse igualmente á identificación xenética.
Primeiros resultados, previstos para o 9 de setembro
Os traballos arqueolóxicos desenvolveranse ao longo desta semana e da seguinte. O calendario previsto polo equipo sitúa no 9 de setembro a primeira comunicación pública dos resultados obtidos durante as sondaxes.
Será entón cando se poida coñecer se as hipóteses elaboradas a partir da investigación histórica coinciden coa realidade conservada baixo o cemiterio e ata que punto as sucesivas modificacións do recinto alteraron os enterramentos.
A intervención de Serantes forma parte dun proceso que nas últimas décadas levou á apertura de novas investigacións sobre os lugares nos que foron enterradas persoas executadas ou asasinadas durante a represión posterior ao golpe de Estado de 1936.
En Ferrol, a investigación parte agora dunha listaxe documental de 197 persoas e dunha pregunta que a arqueoloxía deberá axudar a responder: onde quedaron finalmente os seus restos e cantos deles poden aínda ser recuperados e identificados.
