Un libro recupera as mulleres que gobernaron os castelos de Tebra e a historia transfronteiriza do val
A historia dos castelos de Tebra, no concello pontevedrés de Tomiño, é o eixo dunha nova investigación divulgativa que recupera dezaseis microhistorias sobre o territorio, as familias que exerceron o poder, os conflitos locais e as conexións históricas entre Galicia e o norte de Portugal. O historiador Suso Vila presentou este 3 de setembro a obra Os castelos de Tebra. Microhistorias dun val transfronteirizo, editada polo Concello de Tomiño.
O libro non se limita á evolución arquitectónica da coñecida Torre de Tebra. A súa proposta é empregar as fortalezas como punto de partida para reconstruír as relacións sociais e políticas que durante séculos configuraron un val marcado pola proximidade do Miño e por unha fronteira que non sempre funcionou como unha barreira.
A publicación incide precisamente na condición transfronteiriza do territorio. Alianzas familiares, intereses señoriais, circulación de persoas e relacións de poder mantiveron conectadas historicamente as dúas beiras do río, nun espazo no que as actuais delimitacións administrativas non explican por si soas a organización social do pasado.
Entre os aspectos destacados está a recuperación do papel de mulleres que exerceron o poder sobre a fortaleza, unha dimensión habitualmente menos visible na narración tradicional da historia señorial. A obra rescata, entre outras, as figuras de María Fernandes de Meira e Juana de Sousa, que gobernaron Tebra e participaron na súa conservación, ampliación e mellora.
A inclusión destas biografías permite matizar unha visión do poder medieval e moderno centrada case exclusivamente nos varóns titulares dos señoríos. As mulleres podían administrar propiedades, defender intereses familiares, ordenar obras e exercer autoridade en períodos de ausencia, viuvez ou transmisión hereditaria.
Suso Vila articula o libro a través de dezaseis microhistorias, unha metodoloxía que permite achegarse a episodios concretos e personaxes individuais para reconstruír procesos históricos máis amplos. O obxectivo é presentar Tebra non só a partir da monumentalidade da torre conservada, senón das persoas, alianzas e conflitos que explican por que o territorio foi evolucionando dunha determinada maneira.
A actual torre é o elemento máis recoñecible da paisaxe histórica da parroquia, pero forma parte dunha historia fortificada máis complexa á que alude o propio título do volume ao falar de “castelos” en plural. A publicación procura reconstruír esa evolución e poñela en relación co val no que se inscribe.
O enfoque territorial resulta especialmente relevante no Baixo Miño, unha comarca na que as estruturas defensivas e señoriais non poden comprenderse á marxe da fronteira portuguesa. Durante a Idade Media e a Moderna, os vínculos familiares, comerciais e políticos atravesaron o río ao mesmo tempo que as tensións entre coroas e, posteriormente, entre Estados convertían determinadas posicións en lugares estratéxicos.
Ese carácter permeable da fronteira é un dos argumentos centrais da obra: o Miño podía funcionar simultaneamente como límite político e como vía de comunicación entre comunidades estreitamente relacionadas.
O libro incorpora tamén unha importante dimensión gráfica. Conta con fotografías do propio Suso Vila, Christian Villaverde e Uqui Permui, ademais de ilustracións de Marcos Santos destinadas a reconstruír visualmente escenas, personaxes e momentos históricos.
O Concello de Tomiño, responsable da edición, presenta a publicación como unha ferramenta de conservación e difusión da memoria local. A alcaldesa, Sandra González, salientou que o traballo permite comprender que detrás da torre existen séculos de relacións humanas e vínculos entre as dúas beiras do Miño.
A aparición da obra resulta tamén relevante para a historia local porque reúne nun formato accesible investigación que, doutro xeito, permanece frecuentemente dispersa entre arquivos, publicacións académicas e documentación patrimonial.
A microhistoria permite precisamente recuperar protagonistas que dificilmente aparecen nos grandes relatos políticos. O caso de María Fernandes de Meira e Juana de Sousa é un exemplo: a documentación do poder señorial conserva indicios dunha capacidade de decisión feminina que, ao simplificarse posteriormente as xenealoxías e historias das fortalezas, quedou moitas veces relegada.
A edición municipal busca que ese coñecemento regrese ao propio territorio. A presentación celebrouse na Praza de Santa María de Tebra, no contexto das festas da parroquia, unha elección coa que os promotores quixeron devolver a historia ao lugar onde se desenvolveron os episodios investigados.
