Unha pedra con cinco coviñas e unha destrución inexplicada abren novas incógnitas na necrópole das Xunqueiras
A escavación da mámoa 3 da necrópole das Xunqueiras/Pedreiras, situada no campus da Universidade de Vigo, remata a súa actual campaña con dúas novidades que abren novas preguntas sobre o complexo megalítico. O equipo localizou nos últimos días un fragmento de pedra con cinco coviñas ou cazoletas gravadas, considerado unha das primeiras manifestacións de arte rupestre documentadas neste conxunto funerario, ao tempo que constatou unha destrución de grandes dimensións na zona central do túmulo para a que, polo momento, non apareceu unha explicación arqueolóxica clara.
Os novos resultados foron explicados polos arqueólogos Javier Chao e Beatriz Comendador, investigadora do Grupo de Estudos de Arqueoloxía, Antigüidade e Territorio da Universidade de Vigo, durante a visita pública realizada este 17 de setembro. A campaña iniciárase o día 3 coa intención de coñecer a estrutura interna da mámoa máis grande do conxunto e aproximarse á zona na que podería atoparse a súa cámara funeraria, pero a intervención acabou revelando un escenario bastante máis complexo do esperado.
A principal novidade material é unha pedra na que se identificaron cinco pequenas cavidades escavadas intencionadamente, coñecidas habitualmente na arqueoloxía galega como coviñas ou cazoletas. Trátase dun motivo extremadamente sinxelo e frecuente na arte rupestre prehistórica, pero a súa aparición dentro deste contexto resulta relevante porque constitúe unha das primeiras representacións artísticas localizadas na propia necrópole das Xunqueiras.
O achado é, por agora, illado e non permite concluír que todas as mámoas estiveran decoradas nin reconstruír como sería o programa visual destes monumentos. Os propios investigadores deixan abertas cuestións como a posible existencia doutros gravados ou mesmo decoracións realizadas con pigmentos, hipóteses que necesitarán novas intervencións para seren contrastadas.
A localización das coviñas resulta especialmente interesante pola relación entre arte rupestre e arquitectura funeraria megalítica, dous fenómenos que en Galicia aparecen frecuentemente conectados pero que non deben identificarse automaticamente. A pedra recuperada nas Xunqueiras proporciona unha evidencia física concreta de actividade gráfica no monumento, aínda que será necesario estudar a súa posición, cronoloxía e relación coa construción da mámoa antes de interpretar o seu significado.
A outra gran incógnita apareceu precisamente na zona central do túmulo. Os arqueólogos comprobaron que a mámoa 3 sufriu unha destrución de importantes dimensións, algo que inicialmente podería encaixar cos frecuentes episodios de espolio sufridos polos monumentos megalíticos ao longo dos séculos. Neste caso, porén, falta unha parte esencial da escena: non apareceron restos que expliquen esa intervención.
Javier Chao explicou que nos saqueos de túmulos funerarios adoitan quedar indicios materiais da apertura, da actividade realizada sobre a estrutura ou dos propios usos funerarios. Nas Xunqueiras, pola contra, a escavación constatou danos considerables na pedra pero non recuperou evidencias suficientes para establecer quen os provocou ou con que finalidade.
A ausencia de materiais levou o equipo a considerar diferentes posibilidades, pero ningunha está demostrada. Chao formulou como hipótese que a destrución puidese producirse en época moderna empregando ferramentas máis contundentes, mais a escavación non ofrece polo momento unha datación que permita confirmalo.
Esta diferenza é importante porque a existencia dunha gran cavidade no centro dunha mámoa non permite identificar automaticamente un saqueo antigo. Na información previa á campaña xa se coñecía un importante cono de violación na estrutura, pero os traballos actuais estaban destinados precisamente a comprobar que sucedera nesa zona e se aínda se conservaba parte da posible cámara funeraria.
A escavación tampouco atopou ata agora os restos funerarios que cabería esperar nun monumento deste tipo. Entre os escasos materiais recuperados destaca un pequeno fragmento de tella de procedencia aínda descoñecida, que foi enviado a analizar, polo que a súa presenza non pode empregarse polo momento para datar a destrución nin atribuíla a un período histórico concreto.
Os resultados modifican así parcialmente as expectativas coas que comezara a campaña. O obxectivo inicial era avanzar cara á posible cámara funeraria e coñecer mellor a estrutura interna da mámoa, pero o grao de alteración documentado obriga agora a comprender primeiro que parte do monumento permanece intacta e que parte foi destruída nun momento posterior á súa construción.
A mámoa 3 é o maior dos monumentos conservados nesta zona do campus. Antes de iniciar a intervención describíase como un túmulo duns 19 por 18 metros e aproximadamente 1,65 metros de altura, cunha gran depresión central de arredor de cinco por seis metros asociada á alteración sufrida polo monumento. A súa dimensión impediu abordar toda a superficie nunha única campaña, polo que os traballos se concentraron na parte central.
Unha investigación comezada xa no 2011
A necrópole está situada na parroquia viguesa de San Mamede de Zamáns, na contorna de Lagoas-Marcosende, e forma parte dun espazo funerario prehistórico máis amplo que o visible na actualidade. O Plan Básico Autonómico mantén catalogadas neste ámbito as mámoas das Xunqueiras 1, 2, 3 e 4, ademais doutros xacementos arqueolóxicos da contorna do campus.
A investigación destes monumentos non comezou coa campaña actual. En 2011 xa se realizaran prospeccións mediante xeorradar nas mámoas 3 e 4, unha ferramenta que permitiu observar anomalías baixo o terreo sen necesidade de escavar. Unha das imaxes obtidas daquela mesmo apuntou á posibilidade de que existise algún tipo de relación física entre túmulos próximos, unha cuestión que os investigadores queren comprobar en futuras campañas.
Entre as hipóteses de traballo está determinar se dúas das mámoas próximas podían estar comunicadas mediante algunha estrutura ou espazo construído artificialmente. Os investigadores mencionan tamén, como comparación e non como identificación, casos como o dolmen de Dombate, onde un monumento máis pequeno quedou integrado posteriormente dentro doutro de maiores dimensións, aínda que advirten de que trasladar un escenario semellante ás Xunqueiras é polo momento moi prematuro.
A investigación arqueolóxica directa deu un salto en 2025, cando a Universidade de Vigo e a Xunta puxeron en marcha unha intervención centrada na mámoa 2. O convenio asinado o 25 de xuño de 2025 entre a Consellería de Cultura, Lingua e Xuventude e a Universidade destinou 30.000 euros aos traballos arqueolóxicos nas mámoas das Xunqueiras.
Aquela primeira campaña permitiu estudar outro dos túmulos do conxunto e abriu unha liña de investigación continuada que este ano se trasladou á mámoa 3. A estratexia permite comparar monumentos próximos en lugar de interpretar cada estrutura de maneira illada, algo fundamental para comprender como se formou e evolucionou a necrópole.
Os investigadores sitúan de maneira ampla o uso funerario das Xunqueiras entre aproximadamente o 4500 e o 1000 antes da nosa era, unha marxe extensa que reflicte a longa duración do fenómeno megalítico e as posibles reutilizacións dos monumentos. Esa cronoloxía xeral non significa, con todo, que a mámoa 3 estivese activa durante todo ese período nin permite datar automaticamente a pedra coas cinco coviñas.
A interpretación da paisaxe tamén forma parte da investigación. O conxunto ocupa unha zona elevada próxima ás rutas naturais que comunican esta parte do territorio co Val Miñor e o val do Lagares, polo que os túmulos non deben entenderse exclusivamente como lugares nos que depositar cadáveres, senón tamén como construcións visibles dentro dunha paisaxe transitada durante xeracións.
A propia concentración de monumentos reforza esa dimensión colectiva. As mámoas constituían marcas permanentes sobre o territorio e podían ser reutilizadas para enterramentos sucesivos, de maneira que unha mesma construción podía manter unha función social e simbólica durante períodos moi prolongados.
