Zoñán volve escavarse 159 anos despois de entrar na historia da arqueoloxía galega

O castro de Zoñán, en Mondoñedo, inicia este luns unha nova campaña arqueolóxica que pretende ampliar a superficie escavada ata achegala aos 1.000 metros cadrados e resolver varias estruturas descubertas durante as intervencións desenvolvidas entre 2002 e 2009. A actuación prolongarase durante tres semanas e combina escavación e protección dos restos, dando continuidade á recuperación dun xacemento que ocupa un lugar singular na propia historia da arqueoloxía galega.

A campaña está promovida polo Concello de Mondoñedo e conta cun financiamento de 20.000 euros da Xunta de Galicia, a través dun convenio coa Consellería de Cultura. O obxectivo principal desta edición non consiste en abrir indiscriminadamente novos sectores, senón en regresar á parte occidental da superficie xa investigada para definir unha serie de construcións que foran localizadas nas campañas realizadas entre 2002 e 2009 e que quedaron pendentes dunha interpretación máis completa.

O incremento da área aberta situará Zoñán arredor dos 1.000 metros cadrados escavados e visitables. Segundo a información difundida polo Concello, esta extensión convérteo no castro cunha maior superficie escavada da Mariña lucense, máis do dobre que calquera outro xacemento castrexo da contorna.

Pero a singularidade de Zoñán non depende só da cantidade de terreo investigado. O xacemento está ligado a un momento moi temperán da arqueoloxía galega, cando a disciplina aínda non existía no país coa metodoloxía e institucionalización actuais e as investigacións sobre os castros comezaban a abandonar progresivamente o ámbito do coleccionismo e da erudición antiquaria.

En setembro de 1867, o arqueólogo e historiador José Villaamil y Castro realizou unha intervención no castro de Zoñán que as fontes municipais consideran a primeira escavación arqueolóxica de carácter científico realizada nun castro galego. A campaña de 2026 comeza así 159 anos despois daquela intervención pioneira, un antecedente que converte o xacemento nun lugar relevante tanto polo seu pasado antigo como pola historia da investigación arqueolóxica en Galicia.

Villaamil y Castro foi unha figura fundamental da arqueoloxía e da historiografía galegas do século XIX. Nacido en Mondoñedo en 1838, desenvolveu unha extensa actividade no estudo do patrimonio, a arqueoloxía e a documentación histórica nun momento no que comezaban a construírse as primeiras aproximacións científicas ao pasado material galego.

A intervención de Zoñán debe entenderse nese contexto. Os castros eran coñecidos desde había séculos e formaban parte da paisaxe e da memoria das comunidades locais, pero a segunda metade do XIX introduciu progresivamente unha nova forma de aproximarse a eles: escavar, describir estruturas e materiais e tentar incorporalos a unha explicación histórica do pasado.

A investigación sistemática contemporánea, porén, tardaría máis dun século en regresar ao xacemento. O Concello de Mondoñedo retomou as escavacións en 2002, iniciando unha etapa continuada de intervencións coa colaboración de diferentes institucións e cunha participación destacada da Consellería de Cultura, que financiou boa parte das campañas realizadas ata 2010.

As campañas dos primeiros anos do século XXI permitiron descubrir diferentes construcións domésticas e recuperar materiais arqueolóxicos que axudaron a comprender a longa ocupación do poboado. Parte destes resultados quedaron integrados nunha publicación específica sobre as campañas de 2002, 2003 e 2004, coa que se documentou a primeira fase desta nova etapa de investigación.

A superficie escavada revelou un poboado máis complexo do que podía observarse inicialmente desde o exterior. As sucesivas intervencións localizaron construcións e permitiron estudar a evolución dun asentamento cuxa ocupación chegou ata a época romana, demostrando que a historia dos castros non terminou necesariamente coa incorporación do noroeste peninsular ao Imperio.

Precisamente esa continuidade é unha das cuestións fundamentais para comprender o mundo castrexo galego. A conquista romana non provocou unha desaparición inmediata e uniforme dos asentamentos fortificados, senón que moitos continuaron habitados durante diferentes períodos e experimentaron transformacións na súa arquitectura, economía e relación co territorio.

Zoñán ofrece un contexto especialmente útil para estudar estes procesos porque conta cunha superficie relativamente extensa xa investigada. Fronte a outros castros coñecidos unicamente mediante pequenas sondaxes, a existencia de centos de metros cadrados abertos permite analizar a relación espacial entre as construcións e non só edificios illados.

A nova campaña de 2026 busca precisamente completar esa lectura. Os arqueólogos regresarán ás estruturas localizadas na zona oeste entre 2002 e 2009, tratando de definir os seus límites e establecer como se relacionaban co resto do poboado.

O proxecto continúa ademais a liña retomada en 2025, cando se executou unha actuación centrada na conservación do xacemento. Aquela campaña permitiu consolidar definitivamente unha cabana de dobre porta, ademais de realizar traballos de restauración, limpeza da vexetación e renovación da sinalización.

A consolidación é unha parte indispensable da investigación arqueolóxica. Escavar deixa expostos muros e pavimentos que permaneceron protexidos durante séculos baixo o solo e que, unha vez descubertos, quedan sometidos á choiva, cambios de temperatura, vexetación e erosión, polo que unha intervención que non prevexa a súa conservación pode acabar acelerando a destrución dos propios restos que pretende estudar.

Por iso, a campaña actual combinará escavación e protección durante as próximas tres semanas. A intención municipal é que o aumento da superficie investigada se traduza tamén nunha ampliación do espazo comprensible e visitable, en lugar de limitar o proxecto á obtención de información científica.

Esta dimensión pública forma parte da estratexia recente de Zoñán. A escavación poderá visitarse mentres duren os traballos e o Concello prevé organizar a comezos de outubro unha visita guiada na que se explicarán sobre o terreo os resultados da campaña e a súa relación coas estruturas xa coñecidas.

A intervención que comeza este luns non anuncia, polo momento, ningún novo descubrimento. O seu interese está no inicio dunha investigación sobre estruturas concretas xa detectadas, polo que haberá que esperar ao desenvolvemento das escavacións para coñecer se aparecen novas construcións, materiais ou datos cronolóxicos.

Esta distinción resulta especialmente importante nunha campaña arqueolóxica. Que os investigadores saiban onde existen estruturas non significa que coñezan aínda a súa función, cronoloxía ou relación coas diferentes fases do poboado; precisamente esas son algunhas das preguntas que a escavación estratigráfica pode resolver.

Zoñán afronta así unha nova etapa nunha historia investigadora excepcionalmente longa. Entre a escavación de Villaamil y Castro en 1867 e as catas que comezan mañá transcorreron 159 anos nos que tamén cambiou radicalmente a propia arqueoloxía: das primeiras intervencións pioneiras do século XIX pasouse á documentación estratigráfica, a conservación preventiva e a integración dos xacementos na divulgación pública.