Arquivo - Muíño de mareas de Cereixo / Turismo de Galicia

O muíño de Cereixo, unha xoia hidráulica do século XVII, recuperará a súa historia transformado en museo

Tempo de lectura: 5 min.

O muíño de mareas de Cereixo, unha das construcións hidráulicas máis singulares da Costa da Morte, poderá recuperar a súa función como espazo de interpretación do patrimonio etnográfico galego. A Xunta autorizou este xoves a concesión administrativa que permitirá ao Concello de Vimianzo transformar este edificio do século XVII nun museo dedicado á historia e ás tradicións vinculadas ao aproveitamento da auga e á vida costeira.

A decisión supón un avance administrativo para a recuperación dunha construción considerada o terceiro muíño de mareas máis antigo dos que se conservan en Galicia e o único destas características na Costa da Morte. O edificio, coñecido tamén como muíño das Torres ou das Arceas, atópase na confluencia do río de Cereixo co río Grande, nunha contorna historicamente relacionada coa actividade portuaria e comercial da comarca de Terra de Soneira.

A autorización permite ocupar 201,55 metros cadrados de dominio público marítimo-terrestre, superficie correspondente ao inmoble que se pretende recuperar. A concesión terá unha duración inicial de 15 anos, con posibilidade de prórroga ata un máximo de 30, e establece un canon anual de 3.843,36 euros. Trátase dunha concesión administrativa para a utilización do espazo, non dunha transferencia da propiedade do dominio público.

A resolución, publicada no Diario Oficial de Galicia, ten ademais unha dimensión que supera o ámbito municipal. O muíño de Cereixo convértese no primeiro ben incluído no Catálogo de bens de valor cultural no litoral de Galicia que recibe autorización para cambiar de uso, un mecanismo previsto para favorecer a conservación de construcións históricas costeiras que perderon a súa función orixinal. O catálogo autonómico, aprobado este ano, identifica 2.003 bens culturais situados no litoral galego. Segundo a Consellería de Medio Ambiente e Cambio Climático, máis da metade poderían acoller novos usos compatibles coa súa protección, unha posibilidade coa que se pretende evitar o abandono e a deterioración de edificios vinculados á historia marítima, produtiva e social de Galicia.

Unha construción vinculada á nobreza galega do século XVII

A historia do muíño de Cereixo remóntase á Idade Moderna, cando a súa contorna formaba parte dun territorio no que a actividade agraria, a explotación hidráulica e os dereitos señoriais estaban estreitamente relacionados. A construción aparece vinculada historicamente ás Torres de Cereixo, o pazo situado nas súas proximidades, do que tomou unha das súas denominacións tradicionais.

A documentación recollida polo catálogo patrimonial elaborado por Manuel Rial sitúa a orixe do muíño nun foro outorgado polo señor das Torres de Cereixo, Juan Taboada, aos irmáns Espasante, para que puidesen construír dous ou tres muíños na zona. A concesión establecía unha renda anual de seis ferrados de trigo e dúas galiñas, un exemplo do sistema de obrigas e prestacións que regulaba a explotación dos recursos produtivos durante o Antigo Réxime.

As fontes consultadas presentan unha discrepancia na datación exacta dese documento. O catálogo social de Patrimonio Galego sitúao en 1647, mentres que a documentación turística da Costa da Morte recolle 1674. En ambos os casos, a orixe do muíño queda situada no século XVII, aínda que a comprobación do foro orixinal sería necesaria para establecer con seguridade o ano concreto.

A singularidade do edificio reside fundamentalmente no seu sistema de funcionamento. A diferenza dos muíños fluviais convencionais, que aproveitaban a corrente dun río, os muíños de mareas utilizaban as variacións do nivel do mar para obter enerxía hidráulica. Esta tecnoloxía permitía transformar o movemento periódico da auga nunha forza capaz de accionar as pedras destinadas á moenda. O emprazamento de Cereixo ofrecía unhas condicións especialmente favorables para este aproveitamento. Situado preto da desembocadura do río Grande, o muíño podía combinar a achega de auga fluvial coa influencia das mareas, nun punto no que ambas as dinámicas se encontraban. Segundo a documentación da comarca, a instalación chegou a contar con tres moas, unha destinada ao trigo e outras dúas ao millo. Esta distribución permite relacionar o seu funcionamento coa importancia dos cereais na alimentación e na economía agraria galega, así como coa transformación das prácticas agrícolas ao longo da Idade Moderna.

O edificio presenta unha planta rectangular e cuberta a dúas augas, con tres elementos abufardados no tellado. O acceso realízase polos lados curtos da construción, conectados coa terra mediante pasarelas, unha disposición condicionada pola súa localización entre cursos de auga.

A súa configuración actual é resultado de diferentes transformacións. O muíño orixinal tiña unha soa planta, pero posteriormente foi ampliado ata contar con dúas e chegou a adaptarse para uso residencial. Estas modificacións reflicten a evolución funcional dun edificio que sobreviviu durante séculos, mesmo despois de perder a súa utilidade como instalación produtiva. A actividade de moenda cesou hai aproximadamente seis décadas, segundo os antecedentes publicados durante a tramitación do proxecto. Desde entón, o inmoble conservou boa parte da súa presenza arquitectónica, pero deixou de cumprir a función económica que xustificara a súa construción.

Unha das poucas testemuñas da moenda mediante mareas

O muíño de Cereixo ocupa un lugar destacado dentro da historia da tecnoloxía hidráulica galega. Está considerado o terceiro muíño de mareas máis antigo conservado en Galicia, por detrás do de Neda, datado en 1609, e do muíño da Seca de Cambados, situado cronoloxicamente en 1622.

A comparación permite comprender a importancia do enclave. Mentres que os muíños movidos por cursos fluviais chegaron a formar parte da paisaxe habitual de numerosas parroquias galegas, os de mareas requirían unhas condicións xeográficas moi concretas e unha infraestrutura capaz de regular o movemento da auga. A súa presenza documenta unha forma de aproveitamento dos recursos naturais na que se combinaban coñecementos hidráulicos, construción tradicional e organización económica. O muíño non era unicamente un edificio destinado a transformar cereais, senón unha instalación integrada nun sistema de produción e distribución de alimentos.

No caso de Cereixo, esa función debe relacionarse tamén coa importancia histórica da súa contorna. A parroquia conserva un conxunto patrimonial formado polas Torres de Cereixo, a igrexa de Santiago de Cereixo, antigas casas vinculadas ás familias locais e un pequeno núcleo portuario que durante séculos mantivo relacións comerciais co resto da costa galega.

Un museo para explicar a historia da moenda

A finalidade do proxecto municipal é converter o edificio nun museo etnográfico, no que se divulguen tanto o funcionamento dos muíños de mareas como as tradicións vinculadas á actividade marítima e á vida costeira da comarca. A actuación pretende conservar a estrutura histórica e ofrecerlle unha función cultural compatible co seu valor patrimonial.

A autorización concedida pola Xunta non significa, porén, que o museo estea xa executado nin que exista unha data confirmada de apertura. O Concello dispón dun proxecto para a recuperación do inmoble, pero a súa materialización continúa condicionada á obtención do financiamento necesario para desenvolver as obras. O goberno municipal xa estudara a posibilidade de recorrer ás axudas do Grupo de Acción Local do Sector Pesqueiro (GALP). De feito, a falta da concesión administrativa impedira anteriormente avanzar coa candidatura ao financiamento, polo que a resolución publicada agora elimina un dos principais obstáculos que freaban a iniciativa.

A conselleira de Medio Ambiente e Cambio Climático, Ángeles Vázquez, visitou o inmoble este xoves acompañada pola alcaldesa de Vimianzo, Mónica Rodríguez. Durante a visita, a representante autonómica destacou a posibilidade de ofrecer unha segunda vida aos bens históricos do litoral mediante usos que favorezan a súa conservación.

A intervención en Cereixo forma parte dunha estratexia máis ampla de recuperación da súa contorna. O DOG publicou tamén outra concesión que autoriza a ocupación de 1.120 metros cadrados para mellorar o tránsito peonil xunto á estrada DP-1603, conectando os paseos marítimo-fluviais de Ponte do Porto e Cereixo.

Pode que che interese...