Obras no porto exterior da Coruña que destrozaron un dos castros máis antigos de Galicia, situado en Punta Langosteira / elconfidencial.com

A historia dun dos castros máis antigos e enigmáticos de Galicia que rematou debaixo das escavadoras

Íñigo Mouzo, licenciado en Historia da Arte

Houbo unha vez na Coruña un castro  que hoxe ben podería ser un símbolo deste país. Foi un dos máis antigos de Galicia,  datado no século IX a.C., e, probablemente, un dos máis estudados. E, aínda que o que se atopou nel deixou abraiado ao equipo arqueolóxico que o estudou polos grandes achádegos que se fixeron, o certo é que, del non queda xa nada. Nin unha mísera pedra.

Este impresionante sitio arqueolóxico estaba na Punta dos Muros, un pequeno saínte dentro da Punta Langosteira. Pertencía a parroquia de Suevos, no concello de Arteixo, e o seu propio nome, xa indicaba que alí se atopaba un xacemento arqueolóxico. Xa deteriorado pola acción do océano, nunha localización singular, semellante á doutros castros situados en promontorios de Galicia, como o noiés Baroña, a cidade neolítica permaneceu no seu lugar dende a Idade do Ferro ata o século XXI. Mais, principiado este, comezou o fin da súa historia, e isto ocorreu pola construción do porto exterior da Coruña, que tería que ocupar, segundo parece, irresolublemente o lugar. A desaparición do xacemento deixaría moitas incógnitas sobre o seu pasado, singular no contexto dos castros galegos, así como pendente un proxecto divulgativo que, a pesares das continuas promesas da Autoridade Portuaria da Coruña, acabou no máis puro esquecemento.

En 2004 o inicio das obras do porto exterior poñía en perigo o xacemento, e entre xaneiro e xullo de 2005, tivo que ser escavado de urxencia, sendo o director das obras Juan A. Cano Pan. Na declaración de impacto ambiental do Porto do ano 2001 xa se facía constancia a presenza do castro, mais o interese xeral prevalecía sobre o xacemento, xa que, entre outras cousas o da Coruña é Porto de Interese Xeral do Estado, e, a pesares de que o goberno central non fora responsable nin da iniciativa nin dos custes das novas dársenas, tanto a declaración de impacto ambiental como as resolucións de Patrimonio tiveron que pasar por forza por organismos estatais. O 7 de xullo de 2005, só 7 meses despois do inicio dos traballos, as máquinas comezaron o proceso de desmonte necesario para o porto facendo desaparecer todo canto puidera ter quedado no lugar.

Escavacións no castro de Punta Langosteira, un dos máis antigos de Galicia, antes de ser destrozado polas obras do porto exterior da Coruña / manuelgago.org/blog

Un dos máis antigos de Galicia

Segundo os arqueólogos, o castro sería o máis antigo da Provincia da Coruña, xa que dataría da I Idade do Ferro e podería estar habitado dende o século IX a.C., pois así o demostraron as datacións de Carbono 14, mentres, polo xeral, os castros galegos so se atoparan habitados dende o século II ou III a. C. Sería este un dos primeiros misterios que o xacemento gardaba baixo os seus muros, a súa moi excepcional cronoloxía. Ademais, a escavación do poboado tería unha singularidade procedimental, xa que foi, e polo de agora aínda o é, a primeira vez en Galicia que se escava un poboado da Idade do Ferro na súa integridade, uns 5500 m2, e empregando a mesma metodoloxía e técnicas en todo o xacemento.

Se o poboado neolítico xa era unha excepción pola súa cronoloxía remota, e destacaba pola súa situación ó pé do máis descarnado Atlántico, o era tamén polo seu urbanismo, aspecto que, xa a simple vista, chamaba poderosamente a atención. Todas as edificacións presentaban una forma rectangular e moi alongada, compostas de varias estancias, e se situaban de xeito paralelo entre si, con rúas intermedias e co que semellaba ser pequenas prazas ou espazos entre os corredores. Ademais todas elas presentaban unha insólita orientación NE-SO e no seu interior todas as cabanas aparecían con pequenos fornos. As estruturas de 3 metros ancho chegarían ós 12 ou 20 metros de longo. Todas estarían aliñadas e con lares nos extremos, así como cubetas escavadas na rocha para usos metalúrxicos.

Grande actividade metalúrxica

Sen embargo a grande singularidade do poboado non estaría no descuberto, senón no que non apareceu, xa que a parte de restos cerámicos e metalúrxicos destacaba a grande ausencia de instrumentos agrícolas ou outro tipo de apeiros para traballar a terra ou o mar, do que se ten necesariamente que concluír que os habitantes habían dedicarse a algunha actividade especializada.  Así, pola estrutura das edificacións, a presenza de fornos e os achados do lugar, o estudo parece indicar que este era unha factoría fortificada da metalurxia do bronce, un enclave especializado na aleación de metais con distintos procedementos, tanto de obxectos de uso cotián como obxectos ornamentais, segundo afirmaba Cano Pan.

Isto explicaría a estrutura das cabanas a súa aliñación fronte os ventos, que estaría pensada para disipar o fume. Tamén a situación do castro ó pé do mar, e especialmente preto do abrigo ártabro como da fisterra, facendo de el un enclave estratéxico para o comercio por vía marítima. Para o periodista cultural Manuel Gago, que recolleu no seu blog Capítulo Cero naquel momento o achado, o poboado sería “algo equiparable a unha factoría fenicia no Mediterráneo, cun elevado desenvolvemento do que se coñecía como civilización”. “Pero no lugar non se atoparon achados de orixe mediterránea que falaran do intercambio comercial, senón que semella un proceso endóxeno, propio dunha sociedade atlántica”. “Este sitio arqueolóxico transformaría de xeito radical a nosa prehistoria e creaba moitísimos interrogantes sobre unha sociedade da que, de súpeto, amosábase un considerable grado de complexidade”. A distribución, con espazos colectivos e estruturas que non son comúns nesa época farían o poboado algo excepcional. “Nunca vin nada parecido” afirmaba Xurxo Ayán do CSIC nunha entrevista para El País.

Ó estar no recinto da Autoridade Portuaria da Coruña, e polo tanto ó estar dentro da xurisdición dun porto de interese nacional quen se ocupou da descuberta foi a Dirección Xeneral de Belas Artes do Ministerio de Cultura. Esta deu o visto e prace á decisión de destruír ou liberar, segundo a terminoloxía administrativa, o xacemento para continuar coas obras do porto, sen máis oposición que a Plataforma de Afectados polas Obras do Porto Exterior, en xeral veciños da parroquia de Suevos. Naqueles anos, segundo recolle Gago, a Autoridade Portuaria organizaba visitas ás obras do porto, pero nunca se fixeron durante a escavación do castro. “Se tomou a decisión de facer desaparecer o xacemento e de costas ós cidadáns”. “Escavouse con rapidez e non se comunicou nada a comunidade local, nin científica, nin os medios de comunicación sobre o que alí se atopou. Todo se mantivo en silencio, malia coñecerse perfectamente a relevancia do evento” afirmaba  no seu blog.

Imaxe aérea do castro de Punta Langosteira, agora, inexistente / www.fomento.gob.es/

Onde están os restos do castro?

Fronte a Gago, nun artigo de La Voz de Galicia de novembro de 2010 defendíase implicitamente o papel do Porto da Coruña afirmándose que o traslado dos restos “se fixo seguindo as indicacións das autoridades competentes“, e que “mensualmente se remite ó Ministerio de Cultura un informe arqueolóxico da evolución dos traballos”. “A Autoridade Portuaria pola súa parte rexeita que houbera ocultación dos traballos e destaca que os restos  non se destruíron nin fulminaron, senón que para difundir os traballos  se construirá o centro de interpretación”.

Sen embargo a pesares da desaparición física do lugar, o Porto da Coruña si conservou parte do atopado no castro, ata unhas 23000 pezas, das que ata 9687 foron inventariadas, aínda que a localización das pezas nunca se fixo pública. O obxectivo sería, segundo o Plan Especial do Porto, facer un centro de interpretación do desaparecido xacemento nun lugar non moi alonxado para expor de xeito ordenado os materiais atopados e facer unha reconstrución en escala 1:1 de parte das estruturas do xacemento. A solución, a pesares de non convencer a parte da cidadanía, si foi para a Dirección Xeral de Belas Artes, así como as diferentes administracións involucradas, unha medida apta, e no ano 2010 convocouse un concurso de ideas para o proxecto.

O concurso foi gañado polo estudio Irisarri e Piñera Arquitectos e o proxecto finalizado en 2012, presupostado cun custe máximo de 2,1 millóns de euros, que xa estarían incluídos na partida do Porto de 2013. Prevíase que a obra se executara na súa totalidade no ano 2013, e que abrira as súas portas non moito despois. O inmoble sería un complexo que evoca lonxanamente á croa dun castro, con espazos exteriores pensados para dar cabida ós restos desmontados do antigo xacemento e unha sucesión de sás de exposición que se adaptarían á topografía do novo lugar creando unha especie de muralla expositiva artificial que rodearía a reconstrución a escala 1:1 feita dos restos atopados. Non só se exporían os obxectos atopados senón que tamén se explicará a cultura castrexa, e, no proxecto orixinal, un camiño sairía do museo e percorrería a costa ata o punto máis cercano a súa localización orixinaria. Tamén contaría cun miradoiro e restaurante sobre o porto que habería de gozar dunhas vistas privilexiadas sobre a costa e as novas dársenas do porto exterior. O primeiro edificio se debía localizar ó pé do propio porto, na parroquia de Suevos, o pé do propio desmonte.

Mais diversos aspectos administrativos do proxecto fixeron que finalmente non se desenrolara nin se aprobara ata a data actual. O primeiro problema que atopou o proxecto foi o rexeitamento dos veciños de Suevos quenes descartaron a idea por, segundo se recolle na prensa, non dar ningún servizo á propia veciñanza. Isto, unido seguramente os custes do terreo para este proxecto, faría que a localización para o museo se trasladara tempo despois ó Monticaño, unhas antigas instalacións militares cedidas ó concello arteixán a finais dos noventa, e no que se construíu un pequeno parque similar ó de San Pedro na Coruña. Sen embargo a nova ubicación implicaba un novo plan especial que á súa vez tiña que ser aprobada tanto polo Concello como pola propia Xunta. Dende o goberno arteixán afirmábase en 2013 que se trataba dunha modificación que en principio non tería moita complicación, xa que as parcelas do Monticaño xa son públicas e o ser unha zona verde non sería complexo instalar novas dotacións, mais a día de hoxe aínda nada se sabe do proxecto.

Recreación do centro de interpretación do castro de Punta Langosteira / creusecarrasco.blogspot.com

Á espera do museo

Como recolle La opinión de A Coruña do 31 de agosto de 2016, no encontro entre el Alcalde de Arteixo, Carlos Calvelo, e o director da Autoridade Portuaria, Enrique Losada, aínda non había data para a construción, xa que polo momento estase á espera do visto e prace da Xunta. Afirmábase que o Plan Especial que desenrola ó Porto é especialmente complexo e que implica a diferentes administracións como Defensa, e require o seu su tempo, e que cando estea rematado haberían de reunirse de novo, unha promesa que se leva escoitando dende vai máis dunha década, cando comezaron as escavacións.

Os últimos en mover ficha sobre o desaparecido castro e o seu ansiado centro de interpretación foron os deputados de En Marea, cando o pasado 2 de xaneiro deste 2017 rexistraron na Cámara Baixa unha proposición non de lei que insta ao Goberno a aprobar o proxecto de creación do Centro de Interpretación do Castro de Cociñadoiro en Arteixo, un Centro comprometido polo Goberno central (Autoridade Portuaria e Ministerio de Cultura), pero que 12 anos despois non ten visos de construírse, e que deixa un dos xacementos máis importantes do noroeste peninsular desaparecido e ademais esquecido pola historia.

Fontes: La Voz de Galicia 25 de outubro de 2005; La Voz de Galicia, 5 de novembro de 2010; La Opinión de A Coruña, 31 de agosto de 2016; La opinión de A Corupa 8 de enero de 2017;  El País, 4 de novembro de 2010; El Ideal Gallego,  9 de febreiro de 2013; Galicia Confidencial 4 de novembro de 2010; Capítulo Cero, 3 de novembro de 2010; congreso.enmarea.gal 2 de xaneiro de 2017; creuscarrasco.blogspot.com 21 de xullo de 2011;  Memoria de Sostenibilidad 2010, puertocoruna.com; BOE 23 de febrero de 2001; “El yacimiento de Punta de Muros: un poblado de producción metalúrgica en el NO de la Península Ibérica”, Juan A. Cano Pan y Fernán Gómez Filgueiras de Brage en Anuario Brigantino 2010 n.33

Se atopou algún erro nesta noticia, por favor avísenos seleccionando o texto ou palabra en cuestión e presionando Ctrl+Entrar.

Pode que che interese...

Informe de erros

O seguinte texto será enviado aos nosos editores: