fbpx
Emilio Grand铆o no seu despacho / Samuel P茅rez

Emilio Grand铆o: 鈥淥 maior grao de represi贸n 茅 a desaparici贸n da memoria da xente鈥

Tempo de lectura: 7 min.

A obra Xeraci贸n Perdida do 36, que realizou o grupo de investigaci贸n HISPONA da Universidade de Santiago de Compostela, vai ser convertida en documental. A investigaci贸n foi dirixida polo historiador e profesor da Universidade de Santiago de Compostela Emilio Grand铆o. A II Rep煤blica, a Guerra Civil, a II Guerra Mundial e a ditadura franquista a铆nda seguen tendo a s煤a pegada na sociedade actual. A vontade de 鈥渜uerer descubrir o presente a trav茅s do pasado鈥 foi a constante que levou a Grand铆o 谩 facultade de Historia e ser unha importante referencia en Historia Contempor谩nea en Galicia.

Cal 茅 a t煤a principal inquietude investigadora?

A mi帽a inquietude vai en principio e inicialmente as mi帽as pesquisas investigadoras van polas preguntas por que, quen e como se sentiron motivados para apoiar un golpe de estado contra un sistema democr谩tico como era o republicano dos anos 30. Sigo pensando hoxe en d铆a, debatendo con rapaces do grupo de investigaci贸n, que grande parte do que acontece no franquismo d茅bese en grande parte a eses anos republicanos. Para entender o que pasou hai que entender como o pobo conservador se autoreco帽ece como pobo e 茅 capaz de exclu铆r ao outro pobo.

A t煤a tese de doutoramento trata sobre a CEDA, como se espallou entre as masas?

As redes de tradicionalismo, de conservadorismo sobre todo cando ten a Igrexa detr谩s, a rede est谩 montada. O que fai falta 茅 darlle corpo, visualizaci贸n a trav茅s dun partido pol铆tico absolutamente revolucionario para a dereita nos anos 30 espa帽ois e que utilizaba 谩s masas, que era o realmente importante nun sistema democr谩tica no que ti帽as que participar en elecci贸ns.

Hai algunha diferenza entre a CEDA en Galicia e no resto de Espa帽a?

Hai comportamentos distintos, todo ten os seus matices. A CEDA galega ten un toque de iso que se deu chamar a primeira das letras da CEDA (Confederaci贸n Espa帽ola de Dereitas Aut贸nomas). Boa parte dos te贸ricos que proxectan a estruturaci贸n territorial futura do que en teor铆a ser谩 a rep煤blica de dereitas dos anos 33 e 34 e progresivos procede de aqu铆, da Universidade de Santiago, concretamente da Facultade de Dereito, Carlos Ru铆z del Castillo. Por iso a CEDA en Galicia non se chama CEDA. Ch谩mase Uni贸n Regional de Derechas, porque a s煤a vertente rexionalista era moi forte ou polo menos ti帽a sectores influ铆ntes que propiciaban iso.

Cal foi o maior cambio que viviu a sociedade galega coa II Rep煤blica?

Son cinco anos s贸, mais 茅 certo que eses cinco anos tiveron moita m谩is pegada para moitos que moitos dos anteriores. O r茅xime republicano 茅 evidente que tivo os seus problemas, pero propiciou unha apertura de liberdade, unha creatividade extraordinaria e unha capacidade de entender que o futuro non estaba escrito, que un pod铆a constru铆r o futuro e de que ti帽a uns dereitos m谩is al谩 do que sempre f贸ra. Ese cambio de concepto creo que era fundamental para todos eles, todo era posible.

E chega a Guerra Civil…

O golpe 茅 un golpe fracasado pero tam茅n, segundo os 煤ltimos estudos, se considera que 茅 un golpe que despois dese fracaso mant茅n o concepto de Guerra Civil, incluso durante os anos de guerra mundial para ter m谩is controlada 谩 sociedade. Ademais, en boa parte dos procesos de conflito civil interno sempre se chega a un certo elemento de reconciliaci贸n, neste caso non houbo. A consideraci贸n de que hab铆a unha Espa帽a que loitaba contra outra Espa帽a, a antiEspa帽a, e que a antiEspa帽a non ti帽a que estar na Espa帽a, continuou ata os anos 75-77.

Emilio Grand铆o no seu despacho / Samuel P茅rez

Como cambia a sociedade co golpe?

Se un repasa colecci贸ns fotogr谩ficas da Rep煤blica, un dos elementos maioritarios que van estar son os grupos e a xente, v茅s sociedade, xente, movemento e dinamismo a铆nda que sexa unha imaxe est谩tica. A partir do 36 as fotograf铆as que se observan son individuais. Eu percibo moito menos movemento, a xente cunha cara moito m谩is seria e unha sensaci贸n de opresi贸n.

Cal 茅 a relevancia da II Rep煤blica, da Guerra Civil e da ditadura na sociedade actual? Que problemas xera?

Eu levo 30 anos traballando sobre este tema, investigando, e considero que a铆nda que se cambiaron moitas cousas hai outras tantas que seguen existindo. 脡 unha m谩goa. Pero sobre todo en conceptos. Unha deles 茅 que nese pasado t茅monos que vernos todos, non pode haber nin 2 nin 3 pasados. Non pode haber un pasado que valga para falar diante das asociaci贸ns de memoria e outro para falar diante doutro tipo de persoas. Temos que entender que somos de onde vimos. Da Rep煤blica, da Guerra Civil, pero tam茅n vimos do franquismo. Iso 茅 aceptar o pasado.

A segunda das cuesti贸n era o feito das pol铆ticas p煤blicas que se realizan, faise a golpes pol铆ticos. A nosa sociedade creo que 茅 m谩is madura que os nosos pol铆ticos, ou das dependencias pol铆ticas que dependen dos partidos. Iso nolo merecemos m谩is como sociedade, creo que estamos bastante ben educados nese sentido e sobradamente capacitados para comprender que formamos parte dese pasado. Sen embargo, contrasta, que non haxa pol铆ticas p煤blicas de maneira estable xa que ti帽a que ser unha cuesti贸n de Estado, con que se produzan cousas como que as porcentaxes para exhumar foxas son un谩nimes, porque 茅 unha cuesti贸n de humanidade.

A Lei de Memoria Hist贸rica 茅 unha boa ferramenta resolver estes problemas?

Primeiro a Lei de Memoria non se chama Lei de Memoria. A memoria 茅 un constructo feito para dignificar aqueles perdedores de conflitos por regra xeral, que me parece totalmente l铆cito e digno e xusto. As leis de memoria non te帽en ese nome. Reparaci贸n, dignificaci贸n das v铆timas son conceptos aplicables. A memoria non 茅 un concepto aplicable xuridicamente.

Como 茅 o acceso aos arquivos sobre estes temas? Hai moitas restricci贸ns?

A pol铆tica de acceso aos arquivos segue sendo restritiva con estes temas. Algu茅n ten que responder por que. A xente que entra nas facultades para estudar temas non o sabe, pero o certo 茅 que a consulta de determinada documentaci贸n 茅 moi complicada. Non s贸 porque se prohiba o acceso, sen贸n porque non est谩 accesible ou porque se tarda 2 anos en chegar a documentaci贸n. A inmensa maior铆a depende de que arquivos ou papeis. O grande problema 茅 a lentitude do aparello administrativo dos arquivos. Ademais, se ti tes un arquivo que 茅 fundamental para o teu traballo, e 30 anos despois de que o consultaches siga estando coa mesma capacidade de acceso 谩 documentaci贸n, algo falla. Aqu铆 hai unha especie de temor a que che deixen acceder 谩 documentaci贸n, entre outras cousas, porque non se sabe o que hai dentro nin as s煤as repercusi贸ns.

Hoxe en d铆a non podes consultar un documento dos anos 70 que te帽a un n煤mero de tel茅fono de aquel tempo, cando ese n煤mero de tel茅fono non existe, de verdade que non 茅 un pouco absurdo? Aqu铆 hai determinadas cousas que non as preguntamos, de tanto tempo que levamos asumindo que os arquivos non se poden consultar non nos preguntamos: non 茅 absurdo isto?

A que se deben as restrici贸ns ao acceso de documentos?

Este pa铆s fixo unha transici贸n e o mesmo nome indica. Ch茅gase a un acordo de sectores da oposici贸n e sectores do r茅xime que estaba ata aquel momento. As d煤as partes te帽en que estar. Eu non quero cualificar a transici贸n, eu posiblemente se me preguntan en concreto puidera chegar a dicir que posiblemente non se puidera facer doutra maneira. Ou que quizais era a mellor. Agora, o que non acepto de recibo 茅 continuar 40 anos despois con esas l贸xicas. Porque a sociedade cambiou, demanda outro tipo de actitudes.

En que se basea o proxecto Xeraci贸n Perdida do 36?

Ese proxecto foi feito entre 2017 e 2019. O enfoque xa nos vi帽a proxectado dende a Deputaci贸n, a restauraci贸n da dignidade democr谩tica dos represaliados membros de corporaci贸ns. Estes obxectivos comparti谩molos dende o grupo de investigaci贸n. Dar a visualizar a idea de que aquela era unha democracia que ti帽a os seus representantes e que moitos deles sufriron represi贸n dunha ou outra maneira por participar na democracia, porque o aut茅ntico obxectivo da sublevaci贸n e da ditadura era ir contra a Rep煤blica e contra a democracia e os seus valores. Non 茅 cuesti贸n de dereitas e esquerdas, 茅 evidente que as esquerdas son m谩is proclives polo xeral a un ideario democr谩tico, pero hab铆a elementos de dereita democr谩tica que tam茅n sufriron represi贸n.

Traballouse xunto as asociaci贸ns e outro tipo de agrupaci贸ns?

Entendemos que ti帽a que ser un traballo conxunto. Moitas veces as academias e as asociaci贸ns at贸panse por cami帽os distintos. 脕s veces, vanse por cami帽os paralelos buscando obxectivos bastantes semellantes pero que non confl煤en. N贸s pretendiamos que non f贸ra s贸 un traballo acad茅mico realizado soamente polo grupo HISPONA, sen贸n que contara co apoio tanto da sociedade civil como das asociaci贸ns. 脕 sociedade civil lle comentamos que estabamos abertos a calquera tipo de informaci贸n que poderamos recibir e o noso relato tam茅n estaba dispo帽ible para aqueles que quixeran. A verdade 茅 que contou coa colaboraci贸n notable a nivel de provincia (Xeraci贸n Perdida son dous proxectos: Xeraci贸n Perdida A Coru帽a e Xeraci贸n Perdida Pontevedra).

Hai unha diferencia na represi贸n entre as d煤as provincias?

Como acontece en toda Galicia, as vilas e cidades te帽en cada quen o seu propio marco represivo, pero en xeral non hai unha grande diferenza.

Cales foron as formas de represi贸n que m谩is se sufriron?

A represi贸n ten un m煤ltiple elemento de grado. Podemos falar dende a represi贸n p煤blica dos paseos ou morte por proceso xudicial, ou ata o afastamento da sociedade. No caso m谩is extremo desta 煤ltima forma est谩 a propia asfixia ao non pode resistir 谩 opresi贸n que existe na s煤a comunidade e se tira ao monte para a guerrilla ou marchan ao exilio. Outros quedan na comunidade sendo demonizados por boa parte dela e sinalados polo seu c铆rculo.

No proxecto tam茅n lle dades importancia 谩 represi贸n contra as mulleres.

Hab铆a moita muller traballando en pol铆tica e elas tam茅n sufriron represi贸n. Tam茅n hab铆a moita muller compa帽eira, muller, filla ou nai de responsables pol铆ticos ou responsables que se implicaran neste avance da cidadan铆a e tam茅n sufriron represi贸n. Por exemplo, acoso, violaci贸ns, vexaci贸n de calquera tipo diante da comunidade. Chega ata o abano 煤ltimo que 茅 o afastamento da comunidade, o sinalamento dentro da comunidade. Do mesmo xeito que non pertences a Espa帽a, non pertences tampouco 谩 comunidade e iso 茅 moi dif铆cil de cuantificar. As pegadas desapareceron, pero temos que colocalo. A represi贸n non 茅 s贸 os datos que aparecen nos documentos oficiais escritos en negro sobre branco.

Quen poder铆a ser un exemplo desta represi贸ns contra as mulleres?

Exemplos hai moitos, o m谩is co帽ecido 茅 o da familia Casares. Casares 茅 xefe de Goberno durante o 18 de xullo do 36, demonizado na Coru帽a e polos propios compa帽eiros. Casares se vai ao exilio, pero a s煤a filla maior queda na Coru帽a, xunto a s煤a neta. Pola s煤a parte, a s煤a muller e a s煤a segunda filla, Mar铆a Casares, vanse para Par铆s. As d煤as primeiras saen de Espa帽a tras un arresto domiciliario na Coru帽a, e saen cinco anos despois de que morra Casares. Non 茅 s贸 iso, non hai unicamente unha represi贸n de exilio, de arresto domiciliario, de fusilamento, sen贸n que o obxectivo final do r茅xime 茅 a desaparici贸n. Cantos m谩is desaparezan, m谩is posibilidades de constru铆r o novo Estado.

Esa busca da desaparici贸n tam茅n sucede no caso dos paseados?

Respecto aos paseados non se dic铆a onde estaban, desaparec铆an. Non desaparec铆an unicamente fisicamente como estas mulleres dos Casares, desapareceron da memoria da xente co cal 茅 un grao represivo a铆nda maior e que perdura 85 anos despois dos feitos.

Pode que che interese...