fbpx
Membros de Capit谩n Gosende a car贸n do perolgifo do Outeiro das Cruces II / Calros Solla

Na procura do Marco do Home

Tempo de lectura: 7 min.

O ver谩n de 1942, o enxe帽eiro xefe da 3陋 brigada topogr谩fica da provincia de Pontevedra dependente do Instituto Geogr谩fico y Catastral convocou as comisi贸ns dos concellos de Cerdedo e Forcarei co obxectivo de reco帽ecer o itinerario da li帽a de deslinde e sinalar os moll贸ns com煤ns aos respectivos termos municipais.

Segundo consta na acta da operaci贸n, ambas as d煤as comisi贸ns deb铆an reunirse 谩s 9 da ma帽谩 do xoves 13 de agosto de 1942 no sitio denominado Areal Pequeno (no monte do Seixo), punto de converxencia das estremas parroquiais de Cerdedo (Cerdedo), Caroi (Cotobade) e Sta. Mari帽a de Presqueiras (Forcarei). Xaora, para este particular tam茅n foi citada a comisi贸n de Cotobade.

A acta principia do seguinte xeito: Reunidos el d铆a trece de agosto de mil novecientos cuarenta y dos en el sitio denominado Areal Pequeno, los se帽ores que con sus respectivos cargos y representaci贸n abajo se expresan […], para dar cumplimiento a lo que dispone la ley, para la publicaci贸n del Mapa, de treinta de Septiembre de mil ochocientos setenta y la de veintitr茅s de Marzo de mil novecientos seis, sobre formaci贸n del Catastro parcelario de Espa帽a… O xefe de brigada nomeou a Rafael Castellano Gallego, 鈥渢op贸grafo axudante principal de Xeograf铆a鈥, para que levase a cabo o traballo e actuase na s煤a representaci贸n. O top贸grafo valeuse dunha b煤sola Breithaupt e, cousa boa, non fixo por castelanizar a nosa microtoponimia.

Consonte a devandita acta: Concurrieron al acto en representaci贸n del Ayuntamiento de Cerdedo los se帽ores cuyos nombres y cargos se detallan a continuaci贸n: D. Luis Toimil Ferrer, alcalde; D. Secundino Bugallo Sieiro, secretario; D. Manuel Guti茅rrez Torres, teniente alcalde; D. Antonio Brand贸n Monteagudo, teniente alcalde; D. Manuel Camba Peleteiro, concejal y D. Arturo Vi茅itez Gonz谩lez, pr谩ctico.

En representaci贸n de los Ayuntamientos de Cotobad [Cotobade] y de Forcarey [Forcarei] no concurri贸 comisi贸n alguna, a pesar de haber sido citados oportunamente […], por lo cual, despu茅s de transcurrida una hora, se procedi贸 al reconocimiento del primer moj贸n por la comisi贸n presente del Ayuntamiento de Cerdedo y se continu贸 la operaci贸n.

O primeiro moll贸n reco帽ecido pola comisi贸n de Cerdedo foi o situado no Areal Pequeno (propiedad del com煤n de vecinos de Cerdedo-Caroi-Presqueiras); o segundo moll贸n reco帽eceuse no Paso do Castro (Cerdedo-Presqueiras), o terceiro, en lo alto del cerro denominado Castro Grande (Cerdedo-Presqueiras); o cuarto, na Subida ao Xestido (Cerdedo-Presqueiras); o quinto, tam茅n na Subida ao Xestido (Cerdedo-Presqueiras); o sexto, na Fontefr铆a (Cerdedo-Presqueiras); o s茅timo, en lo alto del cerro denominado Outeiro do Vento (Cerdedo-Presqueiras); o oitavo, en lo alto del cerro denominado Outeiro do Coto (Cerdedo-Presqueiras): Hay que hacer la observaci贸n de que este moj贸n tiene grabada una cruz cuyas aspas miden veinte cent铆metros; o noveno, en lo alto del cerro denominado Outeiro Redondo (Cerdedo-Presqueiras): Hay que hacer observaci贸n de que este moj贸n tiene grabadas cuatro cruces cuyas aspas miden veinte cent铆metros); o d茅cimo, no Outeiro de Monle谩n (Cerdedo-Presqueiras); o und茅cimo, na intersecci贸n do r铆o de Carball谩s e do regato de Monle谩n (Monle谩n) (Cerdedo-Presqueiras); e o duod茅cimo e aux., na intersecci贸n do r铆o de Carball谩s co cami帽o vello de Presqueiras (Pozo do Cervo) (Cerdedo-Presqueiras).

A xornada do 13 de agosto non deu para m谩is. O top贸grafo e a delegaci贸n de Cerdedo reanudar铆an os traballos ao d铆a seguinte (14 de agosto, venres) 谩s 9 da ma帽谩. De novo, os representantes de Forcarei non fixeron acto de presenza.

O moll贸n d茅cimo terceiro reco帽eceuse no Coti帽o Bidueiro (Cerdedo-Presqueiras); o d茅cimo cuarto, tam茅n no Coti帽o Bidueiro (Cerdedo-Presqueiras); o d茅cimo quinto, na intersecci贸n do r铆o de Carball谩s e o r铆o do Castro (Ponte do Porto) (Folgoso-Presqueiras); o d茅cimo sexto e aux., no r铆o do Castro 谩 altura da Fonte da Cova do Lobo (Folgoso-Presqueiras); e o d茅cimo s茅timo, no Outeiro das Cruces (Folgoso-Ventoxo).

A seguir, o top贸grafo e a comisi贸n de Cerdedo reco帽eceron e sinalaron o d茅cimo oitavo moll贸n no lugar denominado Laxa do Home (Folgoso-Ventoxo). As铆 consta en acta:

Se reconoci贸 como tal una piedra empotrada de forma aproximadamente paralepip茅dica cuyas dimensiones m谩ximas visibles son: largo: un metro setenta cent铆metros; ancho: cincuenta cent铆metros; alto: un metro veinte cent铆metros y su materia gran铆tica. Est谩 situado en el paraje denominado 鈥淟aja do Home鈥 [Laxa do Home], en terreno de monte bajo de tojo y pastos, propiedad del com煤n de vecinos de las parroquias de Folgoso y de Millarada. [O top贸grafo debera escribir 鈥渄e Folgoso y de Ventoxo鈥漖.

Carlos Solla no co帽ecido como Marco do Vento, no Monte do Seixo

Desde 茅l se ve en direcci贸n N.O. el pueblo de Folgoso, en direcci贸n N.E., el de Ventojo [Ventoxo] y en direcci贸n O., el de Presqueiras.

El moj贸n anterior [o moll贸n 17潞] se ve en direcci贸n O. a una distancia aproximada de cien metros.

La l铆nea de t茅rmino entre este moj贸n y el anterior es la recta que los une.

O top贸grafo e a comisi贸n de Cerdedo empregar铆an a铆nda a xornada do d铆a 15 de agosto (s谩bado) para completar a operaci贸n de reco帽ecemento e sinalizaci贸n dos marcos de deslinde entre os concellos de Cerdedo e Forcarei. Os representantes de Forcarei tampouco acudiron 谩 cita.

Na procura do marco

A estrema Cerdedo-Forcarei trazar铆ase atendendo a un total de corenta e sete moll贸ns, entre eles os demarcados polos ben co帽ecidos sitios arqueol贸xicos-mitol贸xicos: Areal Pequeno (Vent谩 do Areal) (Cerdedo-Caroi-Presqueiras; moll贸n 1); Castro Grande (Cerdedo-Presqueiras; moll贸n 3); Fontefr铆a (Cerdedo-Presqueiras; moll贸n 6); Outeiro do Coto (Cerdedo-Presqueiras; moll贸n 8); Laxa do Home (Folgoso-Ventoxo; moll贸n 18); Capela do Santo (Folgoso-Millarada; moll贸n 27); A Porreta (Folgoso-Millarada; moll贸n 28); Pozo Mouro-R铆o L茅rez (Parada-Castrelo; moll贸n 32 aux.); Coto da Roda (Parada-Castrelo; moll贸n 33); Outeiro dos Corvos (Tomonde-Castrelo; moll贸n 41); Lagoa do Medio (Tomonde-Castrelo; moll贸n 43); Monte da Lagoa (Tomonde-Castrelo; moll贸n 44), e Alto da Chaira dos Augadeiros (Tomonde-Castrelo; moll贸n 45).

Volvendo ao moll贸n 18, sito no predio da Laxa do Home, no apartado 鈥淐roquis y notas鈥, amais do bosquexo, na acta eng谩dese o seguinte apuntamento: Piedra empotrada gran铆tica de 1鈥7 x 0鈥5 x 1鈥2 con una cara grabada. Sitio 鈥淟aja do Home鈥.

Con estas indicaci贸ns, o d铆a 28 de xullo os exploradores de Capit谩n Gosende percorremos a penela estremeira do Outeiro das Cruces (o coto do outeiro el茅vase por riba dos 630 m). No sitio onde agardabamos atopar o marco da Laxa do Home, localizamos o marco do Outeiro das Cruces (coordenadas.- X: 554.863; Y: 4.709.245; alt. 620 m), un testeiro de xisto no que converxen os lindes das parroquias de Folgoso, Ventoxo e Presqueiras (San Miguel). No pedr贸n do Outeiro das Cruces grav谩ronse en 茅poca hist贸rica unhas dez cruces (tip.: cruz latina). O petr贸glifo catalogouse en xullo de 2004 (clave de identificaci贸n: GA36018109). A descrici贸n que consta no informe de Patrimonio 茅 a seguinte:

Petr贸glifos

O petr贸glifo utiliza como soporte unha laxe metam贸rfica de 1.10 m de altura x 1.80 m de ancho x 0.30 cm de grosor, fincada no terreo a xeito de 鈥渕arco鈥 que se localiza no extremo superior da ladeira norte do Outeiro das Cruces.

As gravuras distrib煤ense en dous paneis verticais:

No panel oeste: dist铆nguense alomenos 7 cruciformes, todos eles de tipolox铆a latina, dispostos fundamentalmente na s煤a metade superior. As dimensi贸ns medias dos motivos ac贸utanse 谩s seguintes dimensi贸ns: 14×5 cm; 5×4 cm e 7×5 cm.

No panel leste: dist铆nguense alomenos 3 cruciformes latinos, dispostos no eixo central do panel. As dimensi贸ns medias dos motivos ac贸utanse 谩s seguintes dimensi贸ns: 8×4鈥5 cm; 5鈥5 x 5 cm.

Todos eles pos煤en suco con secci贸n en V de entre 1 e 0鈥5 cm de anchura, pouco erosionado.

O marco das Tres Mitras / Carlos Solla

Laxa do Home

Afan谩monos na busca polos arredores, mais, por desgraza, non demos co marco da Laxa do Home nin coa s煤a 鈥渃ara grabada鈥. Cremos que a intensa actividade forestal desenvolvida na zona puido ser a causa da s煤a desaparici贸n. O chamadeiro 鈥淟axa do Home鈥 e as evidencias documentais l茅vannos a pensar que, en 茅poca recente, se destru铆u naquel predio unha rocha gravada con motivos antropomorfos. Na fotograf铆a do 鈥淰oo americano鈥 (1956-7), vese que o lugar a铆nda non se destinara 谩 actividade silv铆cola nin se cuarteara con pistas.

Por茅n, non tornamos do Outeiro das Cruces co fardel baleiro, pois, na rebusca, batemos con dous gravados rupestres in茅ditos. Sen desbotar a posibilidade de dedicarlle outra xornada 谩 localizaci贸n do petr贸glifo da Laxa do Home, decidimos denominar as novas descubertas petr贸glifo do Outeiro das Cruces II e Outeiro das Cruces III. Ambas as d煤as at贸panse en territorio da parroquia de Ventoxo (Forcarei).

O petr贸glifo do Outeiro das Cruces II sit煤ase no punto m谩is alto do colado (coordenadas.- X: 554.927; Y: 4.709.173; alt. 635 m). O gravado rupestre, composto de cinco covi帽as, tallouse na parte superior dun afloramento metam贸rfico en forma de crista duns 3 m de lonxitude e 50 cm de largura. A covi帽a meirande, que tamen 茅 a m谩is profunda, ten uns 8 cm de di谩metro. A covi帽a m谩is pequena acada os 3 cm de di谩metro. As concavidades al铆帽anse de norte a sur (no andar da pedra), e 3 delas arrodean unha bac铆a, probabelmente natural. O gravado rupestre at贸pase a uns 50 m, cara ao leste, da estrema coa parroquia de Presqueiras.

O petr贸glifo do Outeiro das Cruces III sit煤ase a uns 50 m, cara ao sudoeste, do petr贸glifo do Outeiro das Cruces II (coordenadas.- X: 554.907; Y: 4.709.125; alt. 633 m). O gravado rupestre componse de 3 covi帽as en arco duns 4 ou 5 cm de di谩metro. Tallouse nunha laxa metam贸rfica cuxa superficie vis铆bel 茅 duns 2鈥5 m2. O gravado rupestre at贸pase a uns 15 m, cara ao leste, da estrema coa parroquia de Presqueiras.

As estaci贸ns petrogl铆ficas do Outeiro das Cruces arrod茅anse de pi帽eiros (repoboaci贸n recente) e monte baixo (carrasco, carqueixa e toxo) e sit煤anse a pouco m谩is de 1 km, cara ao sudoeste, da aldea de Ventoxo (Forcarei); a pouco m谩is de 1 km, cara ao oeste, da aldea de San Marcos (Pardesoa-Forcarei); a pouco m谩is de 1 km, cara ao nord茅s, da aldea de Morgade (Presqueiras-Forcarei); a 1鈥5 km, cara ao sueste das aldeas do Outeiro e Quinta (Folgoso-Cerdedo); e a uns 600, cara ao leste, da madre do r铆o do Castro, afluente do L茅rez.

Coa descuberta dos petr贸glifos do Outeiro das Cruces II e III, o colectivo Capit谩n Gosende an贸tase no concello de Forcarei 16 gravados rupestres (Presqueiras (3), Castrelo (1), Pereira (10) e Ventoxo (2)), e 75 na comarca de Montes. Nesta conta engadiuse o petr贸glifo da Laxa das Buratas (Alfons铆n-Presqueiras), localizado polo colectivo en 2013, xa que, malia ter a consideraci贸n de Monumento Hist贸rico-Art铆stico (1974) e BIC, non figura no cat谩logo de Patrimonio. Abr谩iense.

Polo que respecta ao concello de Forcarei, agardamos que a nova corporaci贸n municipal reciba esta noticia coa ledicia coa que n贸s lla transmitimos e faga todo o necesario para protexer e divulgar o seu tesouro rupestre, unha mostra de arte prehist贸rica tan fermosa coma enigm谩tica.

Escrito por

Profesor, investigador e etn贸logo

Pode que che interese...