fbpx
Recreaci贸n dun banquete no Sama铆n arredor dun lume purificador

A Estadea no Samhain, a cristianizaci贸n do ex茅rcito fantasmal de mortos, demos e bruxas

Tempo de lectura: 6 min.

A Cacer铆a ou Hoste Salvaxe 茅 un mito moi estendido por todo o contexto indoeuropeo. Consiste nun ex茅rcito fantasmal integrado por esp铆ritos de mortos, demos e bruxas. Esta comitiva cruza os ceos nas noites de inverno -sendo en Irlanda e Escocia a s煤a primeira aparici贸n en Samhain-, especialmente aquelas de treboada, pois a Hoste descr铆bese como a causante das mesmas co seu terrible estrondo. Segue 谩 tropa unha manda de cans, de feito, en ocasi贸ns os propios cazadores son vistos coma lobos ou homes-lobo. Ver esta espectral comitiva consid茅rase un presaxio de morte, e os que a atopan no cami帽o son arrastrados para formar parta da hoste durante toda a noite. Nalg煤ns lugares, a estes vivos que van na comitiva entr茅gaselles unha perna da presa que perseguen, sendo case imposible desfacerse dela.

Autores como Lis贸n Tolosana vinculan a nosa (Santa) Compa帽a, Estadea ou Estantiga coa Caza ou Hoste Salvaxe indoeuropea. A palabra 鈥渆stantiga鈥 parece provir de 鈥渉oste antiga鈥, o cal xa vincular铆a a 谩mbalas d煤as manifestaci贸ns na s煤a denominaci贸n. Tam茅n contan as nosas lendas que se aparecen estas almas en pena nas noites de inverno e que velas sup贸n un presaxio de morte, as铆 coma o perigo de ter que acompa帽ala e recibir a cruz para portar. Malia os intentos de adaptar a comitiva 贸 cristianismo como unha silenciosa procesi贸n cristi谩, Lis贸n exp贸n descrici贸ns dadas polos informantes nas que se reflicten os ecos da antiga Cacer铆a, pois f谩lase dos ouveos dos cans que a acompa帽an, do terrible estrondo que as precede e das fachas coas que a comitiva se alumea. Do mesmo xeito que acontece na Cacer铆a, tam茅n temos referencias en Galicia de que as bruxas eran parte integrante da Compa帽a[1]. Vemos as铆 como a nosa Estadea presenta -en moitas das s煤as manifestaci贸ns- un forte v铆nculo coa Cacer铆a Salvaxe en canto 谩 tipolox铆a dos integrantes, 茅poca de aparici贸n e consecuencias do seu paso, como tam茅n semellanzas nas descrici贸ns dadas polos informantes.

A Cacer铆a Salvaxe e as Mascaradas de inverno

Autores como Otto Hofler ou Carlo Ginzburg coinciden en sinalar a existencia dun v铆nculo entre o mito da Cacer铆a Salvaxe e os ritos das Mascaradas da Invern铆a, e non 茅 outro que ambos ser铆an a expresi贸n do mesmo concepto: un no mundo das ideas e o outro actuado e representado. Xa comentamos o ruidosa que se di que 茅 a Cacer铆a 鈥搒ons dos cornos, ouveos de cans, m煤sica instrumental, etc.-, mais Otto Hofler sinala un son en particular, repetido unha e outra vez polo continente: o intenso son de campa铆帽as, presente tam茅n nas descrici贸ns da nosa (Santa) Compa帽a. De grande interese para o autor resulta o dato aportado nunha antiga descrici贸n da Cacer铆a, na que se di que as personaxes levan chocas cosidas nas n谩degas e as coxas -que fan soar 贸 balancearse- e a cara tapada. Outro punto de conexi贸n 茅 o aspecto co que os integrantes da hoste se describen. Temos referencia a homes deformes con pelicas, cazadores coa cara negra, artes谩ns con ferramentas de traballo, bruxas con pelicas de lobo ou capas de casca de bidueiro. Os autores ven estes datos como unha descrici贸n das mascaradas celebradas por toda Europa dende comezos de decembro. As铆 pois, este rito non ser铆a sen贸n a recreaci贸n do mito da Cacer铆a Salvaxe, o ex茅rcito de mortos e esp铆ritos do aire que traen as treboadas e o mal tempo.

As m谩scaras do Samhain

Xa dixemos que o Samhain era a data na que se consideraba que sa铆a a Hoste Salvaxe, a cal permanecer铆a percorrendo o noso mundo todo o inverno. Tam茅n expuxemos as descrici贸ns da Cacer铆a nas que os seus integrantes van ataviados como as nosas personaxes de Entroido. Xa que logo, resulta l贸xico que o rito de recreaci贸n da Hoste comezase na Noite de Defuntos. Os documentos custodiados no National Treasure de Escocia parecen confirmar esta hip贸tese. Cons茅rvanse nel fotograf铆as -que acompa帽an este artigo- e un v铆deo da celebraci贸n do Samhain nunha das illas H茅bridas en 1932. En palabras da arquivista Fiona Mckenzie: 鈥淪u pel铆cula y sus fotos son un registro poco com煤n de estos ni帽os con su atuendo de piel de oveja, pelucas de paja y bufandas de cuerda (鈥) Este fue un tiempo antes de las 鈥榩el铆culas de miedo鈥, los trajes de hadas y monstruos fabricados en masa, y el 鈥榯ruco o trato鈥 鈥 estos son g矛sears o guisers reales (鈥) Las pieles de oveja, incluido el cr谩neo y las orejas raspadas, se usaban com煤nmente para ocultar la identidad de un guiser. Los g矛sears llevaban antorchas encendidas para guiarse de casa en casa, donde cantaban o contaban una broma a cambio de una golosina, generalmente un bollo o un bannock 鈥.

O mesmo acontece na 鈥淔esta da Cabra e do Canhoto鈥 de Cid玫es, celebrada en Defuntos e onde sae o primeiro enmascarado da invern铆a. Tam茅n en 鈥淟a Carvoch谩鈥 de Las Hurdes con La Chicharrona e El Chicharr贸n, este 煤ltimo macho cabr铆o antropomorfo.

E en Galicia?

Con todos estes datos, c贸mpre preguntarse se en Galicia pod铆a ter acontecido o mesmo. No s.XVI, o inquisidor e bispo de Mondo帽edo Frei Antonio de Guevara f谩lanos do costume dos rapaces de ir pedindo comida polas casas e cond茅nao coma un rito xentil, malia que non di nada de como 铆an vestidos. Sen embargo, si sabemos que as vestimentas coas que se adoitaba asustar polo tempo de Defuntos, non eran exclusivas desa noite, sen贸n que se usaban durante o ciclo da invern铆a, pois as铆 o confirmaron os testemu帽os:

鈥淥 de po帽er velas dentro dunha calabasa ou dun mel贸n iso fas铆ancho calquera d铆a, eso de furar unha calabasa e meter unha vela dentro era para asustar a calquera, como hab铆a tanto conto que hab铆a a Compa帽a pois po帽铆ancho nunha encrusillada. 聽E hab铆a quen se vest铆a de fantasma as铆 cunha s谩bana pola cabesa para meter medo. [2]

鈥淭odo se desenrolaba cando 铆a chegando a noiti帽a [do 28 de decembro] e o lume dos potes comezaba a aquecer os fiadeiros. Neles entraban os disfrazados con sabas cubr铆ndolles o corpo (鈥) alg煤ns colocaban cabazas con candeas acesas dentro, simulando ser cabazas humanas que amedrentaban a quen as descubr铆a鈥[3]

鈥淢i padre me coment贸 una costumbre de su tierra (en Lugo): se colgaban calabazas vac铆as con velas dentro en las ramas de los 谩rboles por las noches. Con el viento, la calabaza se mov铆a, y daba la sensaci贸n de que la luz oscilante era un espectro o algo as铆 (鈥) Pero hay una gran diferencia: la costumbre no era propia de Difuntos (茅poca de recogimiento), sino de Carnaval鈥[4]


Conclusi贸ns

脕 vista de todos estes datos, podemos conclu铆r que a Noite de Defuntos marcaba o inicio do ciclo da invern铆a. Un ciclo que, por toda Europa, se caracteriza pola presenza de esp铆ritos do aire e 谩nimas do al茅n que percorren os ceos nunha enfurecida Cacer铆a que provoca as treboadas. Esta crenza ser铆a recreada a trav茅s dun rito do cal as nosas Mascaradas de Inverno son os 煤ltimos rescaldos. Xa que logo, a Compa帽a non ser铆a sen贸n a versi贸n cristi谩 desta Hoste Salvaxe creadora do mal tempo, convertendo a cacer铆a nunha procesi贸n, as pelicas en mortallas, os fachos en cirios e as chocas en campa铆帽as.

As铆 as cousas, a Noite de Defuntos marcar铆a a chegada destes esp铆ritos invernais, os cales nos acompa帽ar谩n durante toda a parte escura do ano e dos que nos despediremos no Entroido, momento no que c贸mpre botalos fora para que a ansiada primavera poida chegar.

Imaxes: Arquivo Fotogr谩fico Margaret Fay Shaw, NTS Canna House.

V铆deo: https://www.youtube.com/watch?v=yMc2Ok28Ax0

[1] CUVEIRO PI脩OL (1876): Diccionario Gallego

QUINT脥A PEREIRA, R. (2020): O falar das pedras. Antropolox铆a simb贸lica do Patrimonio de San pedro de Doade. A formiga Ravicha, Ourense.

QUINT脥A PEREIRA, R. (2019): Heichas Contar. Contribuci贸n ao corpus mitol贸xico galego. Ab Origine Edici贸ns. Pontevedra

GARC脥A ROMERO, F. (2001): 鈥淟a mitolog铆a cl谩sica en la obra de Fr. Mart铆n Sarmiento鈥. En Cuaderno de Estudios Gallegos, Tomo XLVIII Fasc铆culo 114. Santiago

[2] Dato recollido por min na aldea da Silva (Portos铆n) a unha informante de 89 anos

[3] Texto de Carlos Ares, que recolleu o dato durante o traballo de campo previo 谩 s煤a obra Festividades de inverno da provincia de Ourense, 2019.

[4] Testemu帽o tirado de Celtiberia.net


Bibliograf铆a:

TOLOSANA LIS脫N, C. (1998): La Santa Compa帽a. Fantas铆as reales. Realidades fant谩sticas. Ed. Akal, Madrid.

HOFLER, O. (1934): Kulstiche Geheimb眉nde der Germanen. Frankfurt

GINZBURG, H. (1991): Historia Nocturna. Muchnik Editores, Barcelona.

MOTZ, L.(1984): 鈥淭he Winter Goddess: Percht, Holda and related figures鈥. En聽Folklore,聽volumen 95:II.

NORSA, A (2017): 鈥淧rocesi贸ns de mortos e procesi贸ns de vivos. Un estudio italo-lusitano鈥. En Fol de Veleno. Anuario de Antropolox铆a e Historia de Galiza n潞87 Sociedade Antropol贸xica Galega, Ourense.

https://tralaspegadasdavella.wordpress.com

Pode que che interese...