fbpx
Entroido en Roma (detalle). 脫leo de Johannes Lingelbach, c. 1650/1651.

A Vella e as grandes figuras folcl贸ricas do Entroido

Tempo de lectura: 13 min.

De entre t贸dolos ritos cunha clara base precristi谩 que sobreviven a d铆a de hoxe en Europa, o Entroido 茅 鈥搒en贸n o m谩is鈥 un dos m谩is fascinantes. E dicimos Europa xa que 茅 por todo este territorio que se repiten con exactitude personaxes, vestimentas, atributos, comportamentos e datas de celebraci贸n. Todo isto danos a entender que estamos a falar da mesma cerimonia, cunha orixe com煤n e probablemente baseada nun sistema de crenzas similar. As铆, se queremos aspirar a comprender este complexo rito, temos por forza que sa铆rnos das nosas fronteiras, ir recollendo as pezas do crebacabezas al谩 por onde foron quedando diseminadas, xuntalas e ter as铆 unha visi贸n o m谩is completa posible.

Precisamente, o obxecto deste artigo 茅 tratar de verificar, dentro do posible, unha hip贸tese xurdida seguindo o m茅todo comparativo: const谩tase nas mascaradas de todo o territorio europeo, a presenza dunha figura coa mesma aparencia, atributos e comportamento que un dos seres m谩s fascinantes da mitolox铆a galega, a Vella. Tratar铆ase ent贸n agora de ver se podemos demostrar que, en efecto, unha das personaxes representadas nas mascaradas de inverno sexa a nosa figura m铆tica, presente tam茅n no folclore do resto de lugares onde se celebra o rito.

Ilutraci贸n sobre mascarada

Comecemos primeiro por esbozar as principais caracter铆sticas coas que se amosa nas nosas lendas a Vella, faceta anci谩 da nosa benquerida Moura:

  • Creadora dos fen贸menos atmosf茅ricos: nalg煤ns lugares de Galicia dinpeneirou a Vella canto quixo nas ma帽谩s de xeada, entendendo que o branco xeo 茅 a fari帽a que cae da peneira da Vella; o nome doarco da vella tam茅n nos remite a ela. Tr谩tase este dun patr贸n que se repite por toda Europa, no que unha divindade anci谩 鈥揳 mi煤do fiandeira e panadeira鈥 茅 a responsable do clima, sobre todo invernal.
  • Construtora da paisaxe: a lenda da Vella que transporta grandes penedos mentres cunha man vai fiando e coa outra arrola un meni帽o, aparece como explicaci贸n popular para os grandes penedos de caprichosas formas ou para a construci贸n das m谩moas en moitos pa铆ses.
  • Faceta maternal: tanto na lenda anterior coma noutras, a Vella aparece a mi煤do cunha filla que en ocasi贸ns lle cae dos brazos ou se lle perde.Habita nos cumios destacados da paisaxe, con frecuencia nunha cova ou agocho.
  • Asimilada polo cristianismo a unha santa ou 谩 mesma Virxe: nalg煤ns lugares, as lendas que acabamos de mencionar sufriron un proceso de cristianizaci贸n e son protagonizadas por unha divindade cristi谩. Este proceso quedou reflectido, por exemplo, na cantigaQue llueva / que llueva /la Virgen de la cueva, a cal ten unha versi贸n m谩is antiga que dila Vieja est谩 en la cueva.
  • Faceta escura: relaci贸nase esta figura co Al茅n, as bruxas, o roubo de nenos e tendencia de papar ou matar 贸s homes cos que mant茅n relaci贸ns sexuais.

Todas estas caracter铆sticas 鈥揷omo dicimos, presentes en figuras asimilables por todo o continente鈥 permiten afirmar 贸 antrop贸logo Rafael Quint铆a no seu estudo 鈥淎n谩lise estrutural e simb贸lica do mito da Moura鈥 que se trata doclaro recordo dunha divindade esquecida.

Unha vez esbozada a personalidade e atributos da Vella, centr茅monos agora na s煤a posible presenza no Entroido. Aparece unha e outra vez nas mascaradas invernais unha personaxe que representa a unha muller vella co pano na cabeza e vestida de loito, coa cara emborrallada, levando nas mans un fuso, un meni帽o ou ambos, 谩s veces tam茅n un cesto con cinsa. Esta personaxe 茅 de tal transcendencia que, en moitos lugares da pen铆nsula e tam茅n de fora dela, da nome 谩 propia mascarada e o rito 茅 co帽ecido co mesmo nome que se lle dea a ela na representaci贸n. Para poder efectivamente enlazar esta personaxe coa dos nosos mitos, cabe deixar clara a antig眉idade da s煤a presenza no Entroido: xa no s. IV San Asterio, bispo de Amasea (na actual Bulgaria) condena o rito de primeiros de ano no que un grupo de enmascarados vai casa por caso augurando prosperidade a cambio de doaz贸ns, no cal participaban os soldados romanos subidos a un carro e disfrazados de fiandeiras. As prohibici贸ns das mascaradas continuar谩n durante moitos s茅culos despois, arremetendo especialmente San Pirminio (s. VIII) co disfrace de vella.

Representaci贸n dunha mascarada / Charles Josep Natoire

Vaiamos agora analizando, punto por punto, se as caracter铆sticas principais da Vella m铆tica est谩n tam茅n presentes durante o tempo de Entroido e, especialmente, baixo a figura da personaxe da vella fiandeira emborrallada.

Cristianizada baixo a figura da Virxe ou dunha santa

Tal como acabamos de ver, as condenas eclesi谩sticas a pr谩cticas pag谩s como as mascaradas non sempre tiveron o efecto desexado, motivo polo cal a Igrexa houbo de recorrer a outros mecanismos tales como a cristianizaci贸n das mesmas. As铆 aconteceu na xa desaparecida festa leonesa de Santa Br铆xida2(1 febreiro), unha santa curiosamente sen advocaci贸n na zona pero coa que se identificaba 谩 Vella fiandeira protagonista da mascarada. Na v茅spera da festa, os quintos pasaban a noite tocando as camp谩s da Igrexa cotente nube, o toque utilizado para escorrentar 贸s nubeiros que fabricaban o pedrazo. 脕 ma帽谩 seguinte, os mozos vest铆anse debr铆xidos con farrapos e a cara emborrallada, encabezados polo que fac铆a as veces de Br铆xida vestido de vella enloitada levando fuso e roca coma se estivese a fiar. 脥an polas casas golpeando instrumentos de ferro e recollendo embutidos, ovos e vi帽o; 谩s persoas que llelos daban recit谩banlles unha beiz贸n para as colleitas:隆qu茅 santa Br铆gida te pre帽e los barcillares! e 贸s que non unha maldici贸n:隆ojal谩 se te apedreen!

Como vemos, e tal como acontece nas lendas das que a Vella 茅 protagonista, a figura da fiandeira foi cristianizada pola de Santa Br铆xida, o cal nos da unha idea do car谩cter sagrado e divino que esta personaxe de Entroido poder铆a ter se a Igrexa a atopou asimilable a unha santa. Tam茅n ten gran relevancia que a escollida fora Santa Br铆xida 鈥損atroa do fiado鈥, pois foi con esta divindade que en Irlanda se cristianizou 谩 deusa Brigit, nun proceso moi similar 贸 utilizado en Galicia con Santa Mari帽a, baixo a cal se encubriu a deusas pag谩s que chegar铆an ata os nosos d铆as baixo a forma da Moura.

Importancia da faceta fiandeira

Baixo o patrocinio desta santa tam茅n se agocha unha pauta interesante en relaci贸n co Entroido e estendida por toda Europa: a prohibici贸n de fiar nalg煤n dos d铆as grandes deste per铆odo.O d铆a de Santa Br铆xida, as vellas non pod铆an fiar a l谩. Elas non pod铆an xirar o fuso ese d铆a (鈥) 谩 noiti帽a todo o mundo interromp铆a o que estivera a facer. O mesmo acontec铆a no d铆a en que se reverenciaba a Frau Holle/Holde/Perchta/Bertha, variantes rexionais para unha mesma figura. Segundo Jacob Grimm, esta vella mitol贸xica corresp贸ndese cunha antiga divindade xerm谩nica creadora do clima invernal, o cal provocaba facendo diversas actividades dom茅sticas entre as que destacaba fiar e facer pan. Nalg煤ns lugares de Alema帽a e Austria, as mascaradas invernais 鈥搉as que tam茅n aparece unha vella fiandeira鈥 son co帽ecidas como Perchten (plural do seu nome, Perchta), pois p茅nsase que esta divindade 茅 unha das s煤as personaxes. Durante estas datas, Holda cami帽aba pola terra esixindo que as mozas rematasen de fiar e gardasen os seus fusos o martes de Entroido, se as铆 o fac铆an ser铆an recompensadas e sen贸n castigadas, tal como fac铆a coas preguiceiras 谩s que queimaba as rocas. Do mesmo xeito, a铆nda que non asociado a ningunha santa ou divindade, sabemos que en Galicia os rapaces queimaban as rocas e fusos das rapazas dos fiadeiros se as atopaban utiliz谩ndoos durante o Entroido. A este respecto, o folclorista e mit贸logo Gaignebet conclu铆u queinterromper unha actividade o mesmo d铆a en que se honre 谩 entidade sagrada que a rexe aparece como supervivencia de antigos tab煤s, sendo a prohibici贸n m谩is recorrente en toda Europa en tempo de Entroido a do fiado5.

A personaxe de Perchta nunha mascarada / Cenek Zibrt, 1910 (Wikipedia)

O feito de que, precisamente durante o Entroido, se prohiba fiar non fai sen贸n favorecer a nosa hip贸tese, pois subli帽a a importancia dada nestas datas a unha entidade divina fiandeira que, como vemos no caso xerm谩nico, coincide punto por punto coa nosa Vella mitol贸xica e 茅, ademais, unha personaxe reco帽ecida das mascaradas.

Faceta panadeira

Acabamos de ver como a Vella xerm谩nica, ademais de estar relacionada co fiado tam茅n o est谩 con facer pan, facetas estas d煤as coas que se xustifica a creaci贸n da diferente climatolox铆a. Malia que este dato apenas est谩 presente nas nosas lendas, cabe destacar a crenza de que a xeada 茅 a fari帽a que cae da peneira da Vella, un dos pasos imprescindibles no proceso de facer pan. Sen embargo, 茅 noutros lugares como na veci帽a Asturias onde esta asociaci贸n est谩 m谩s presente: cando a n茅boa sae de determinados picos ou covas nos que ela vive creen que se trata do fume que sae do seu forno cocendo o pan. Curiosamente, nun dos lugares nos que se materializaba esta crenza 鈥揷o帽ecido como a Cova da Maruxina鈥, os rapaces acud铆an no domingo de Entroido con chocas atadas 贸 cinto: 铆an buscar os bolos de pan de Maruxina, os cales lle solicitaban con cantos e berros. Non deixa de ser significativa, unha vez m谩is, a asociaci贸n entre a Vella m铆tica e o tempo de Entroido, ata o punto de que os rapaces 鈥搗estidos acorde co rito鈥 acud铆an a onde cr铆an que ela viv铆a en busca dun presente. Outra vella panadeira fai a s煤a aparici贸n polo Entroido: Luc铆a Rabiosa (Cerde帽a), tam茅n construtora de meg谩litos mentres f铆a e leva 贸 seu fillo no colo, que visita as vilas neste tempo determinando coa s煤a aparici贸n o progn贸stico sobre o tempo.

Control do clima

Mais non 茅 Luc铆a Rabiosa a 煤nica Vella m铆tica que se presenta no Entroido para prognosticar o clima. En Escocia, Irlanda e Gales existe a figura da Cailleach, unha anci谩 construtora da paisaxe e creadora do clima. O 1 de febrerio, d铆a de Santa Br铆xida, era cando Cailleach reun铆a a s煤a le帽a para o resto do inverno: se quer铆a que o inverno durase m谩is, asegur谩base un tempo solleiro para recoller un bo feixe de madeira, mais se na sinalada data fac铆a mal tempo, era que Cailleach estaba durmida e o inverno estaba por rematar. Como vemos, esta crenza 茅 case id茅ntica 谩 nosa referida 谩 Candeloria (2 de febreiro):

Cando a Candelaria chora, medio inverno vai f贸ra; se ri, a铆nda est谩 por vir.O d铆a da Candelaria, si chora ou venta, inverno entra. E si non venta nin chora, inverno fora.

Estes refr谩ns e as s煤as numerosas variantes am贸sannos como segundo chova, faga sol ou vente ese d铆a, se pode predicir canto tempo queda de inverno, de xeito id茅ntico a como se fai coa Cailleach. Polo que parece, poderiamos estar ante outro exemplo de cristianizaci贸n da figura da Vella, neste caso, mediante a Virxe da Candeloria.

Estes exemplos, xunto co de Luc铆a Rabiosa, po帽en de manifesto como o Entroido era o tempo no que a figura da Vella m铆tica manifestaba a s煤a faceta de controladora do clima, decidindo nestas datas canto m谩s durar铆a a铆nda o inverno.

Ra铆帽a do inverno, figura m铆tica no Entroido

Falemos agora dunha das farsas m谩is representadas do Entroido: o parto dunha vella. Tendo en conta que a Vella aparece tanto nas mascaradas como nas lendas cun meni帽o no colo (afirm谩ndose en Cerde帽a que 茅 o seu fillo), cabe preguntarse se poder铆a ser a nosa divindade precristi谩 quen da a luz no Entroido. No Entroido de Gljev (Croacia) unha das s煤as figuras principais 茅 unha muller anci谩, enloitada, coa cara emborrallada e portando un fuso. Nun dos momentos da celebraci贸n, repres茅ntase como un vello mant茅n relaci贸ns sexuais con ela, tralo cal a Vella da a luz a unha boneca, por certo negra coma ela. Durante o resto da mascarada, a Vella l茅vaa no colo ou baila levant谩ndoa en alto.

Cabe destacar que, na maior铆a dos lugares, a paternidade deste neno non est谩 clara, fal谩ndose dun fillo de solteira ou adxudic谩ndose esta a un personaxe que a nega. Sen embargo, esta figura masculina adoita facer o papel de vixiar que non lle rouben o neno 谩 Vella ou que ela non o entregue voluntariamente, dependendo dos casos. Curiosa a este respecto a lenda recollida en Sarrac铆n de Aliste onde o personaxe do Demo 茅 o pai da criatura da Filandorra, mais 贸 ver 谩 Madama nam贸rase dela e, enfurecido, nunha loita mata 贸 seu propio fillo. Despois, arrepentido, cava a fosa na que este ser谩 enterrado. Cabe dicir que a morte do fillo da Vella 鈥搒empre 贸 caer durante unha loita鈥 茅 un feito recorrente, especialmente nas mascaradas zamoranas, as铆 como o intento de secuestro polas personaxes con pelicas e chocas; de a铆 quizais o frecuente tam茅n do intento da Vella por entregar o neno a algunha das asistentes para que llo coiden. Nas mascaradas nas que se representan estes feitos, o enterro do meni帽o pon fin 谩 festa. Todos estes elementos atop谩molos en La Obisparra de La Torre de Aliste: a Filandorra intenta entregar o meni帽o 谩s asistentes, cousa que o suposto pai 鈥損ois el o nega-, o Soldado, impide. De s煤peto, os Diabluchos comezan a atacala, ela def茅ndese cunha vara e o Soldado axuda coa espada. Na loita, o neno cae e morre e ser谩n os Diabluchos os que cavar谩n a fosa para enterralo po帽endo con isto fin 贸 rito.

Estes feitos, aparentemente inconexos, cobran todo o seu sentido en relaci贸n coa Vella m铆tica se nos imos 谩 mitolox铆a eslava. Tr谩tase esta dunha mitolox铆a moi interesante para a an谩lise comparada por dous motivos principais. O primeiro radica no tard铆o que foi o proceso de cristianizaci贸n desta zona (entre os s茅culos VII e XII), o cal tivo consecuencias importantes: o estra帽amento que as crenzas pag谩s a铆nda vivas provocaron nos relixiosos que ata al铆 chegaron, o cal os levaou a rexistralas parcialmente por escrito en cr贸nicas e c贸dices; tam茅n esta demora no tempo da cristianizaci贸n xunto coa resistencia dos eslavos a abandonar as s煤as propias fixo que estas se mantivesen moi vivas no tempo ata ben entrado o s. XIX. O outro motivo polo que esta mitolox铆a nos resulta de interese 茅 a reconstruci贸n que diversos folcloristas, fil贸logos e mit贸logos levaron a cabo 贸 longo do s.XX a partir de t贸dolos datos conservados. As铆, sempre tendo en conta as limitaci贸ns que a reconstruci贸n dunha mitolox铆a pode ter, achegu茅monos ata ela para comprobar o que pode aportar 谩 nosa investigaci贸n.

Veles, figura tam茅n relacionada co Entroido

Segundo a li帽a comezada polos fil贸logos Ivanov e Toporov e continuada polo fil贸logo paneslavista Katicic e o etn贸logo Belaj, unha das figuras principais do pante贸n eslavo era o deus Yarilo. Trat谩base dunha deidade das chamadasde vida, morte e resurrecci贸n, pois cr铆ase que nac铆a e morr铆a cada ano seguindo os ciclos da vexetaci贸n dende a semente ata a colleita. El era o d茅cimo fillo do deus supremo Per煤n (deus do trono asimilable con Zeus e Thor, entre outros), nacido naVleja Noc, a Gran Noite, un rito celebrado durante o que se pensa que hoxe ser铆a o Entroido e relacionado co fin e comezo do ano. Mais esa mesma noite Yarilo foi roubado e levado 贸 mundo dos mortos onde foi criado por Veles (deus do Inframundo e inimigo de Per煤n), lugar do que non regresar谩 ata entrada a primavera, traendo consigo a primavera e a fertilidade. O tema central da mitolox铆a eslava 茅 precisamente a loita entre Per煤n e Veles, provocada segundo alg煤ns polo roubo de Yarilo, segundo outros porque compart铆an muller.

Durante aVelja Noc, crese que os esp铆ritos dos mortos custodiados por Veles 鈥搖nha serpe con cornos e longa barba鈥 no Inframundo poden vir 谩 terra e visitar 贸s seus parentes vivos. As铆, para representar a estes esp铆ritos os eslavos vest铆anse con pelicas, m谩scaras e cornos. Este rito perdura actualmente nos pa铆ses eslavos con cerimonias como a Koleda 鈥搃d茅ntica 贸 noso Entroido- na que os mozos cantaban canci贸ns que foron recollidas polos folcloristas. Nalgunhas dic铆an ter viaxado dende moi lonxe e que estaban h煤midos e cheos de barro, o que se ten interpretado coma o mundo subterr谩neo de Veles. Noutra que recitaban 贸 ir pedir polas casas, falaban de que se non se lles daba o que ped铆an o seu fillo ser铆a roubado e levado 贸s campos floridos onde as doncelas vagan eternamente libres, unha referencia 贸 rapto de Yarilo e o seu traslado 贸 Inframundo.

Tam茅n entre os Koledari se atopa a personaxe dunha vella con fuso e roca que est谩 pre帽ada, muller do vello con m谩scara, chocas e pelicas que preside a comitiva. E 茅 que a nai de Yarilo, que o pare na noite grande do Entroido, tr谩tase de Mokos, a principal deusa feminina do pante贸n eslavo, asociado co fiado, a esquilma das ovellas, o cocido do pan e o parto das mulleres. Na s煤a faceta negativa, tam茅n se asocia coa bruxer铆a e os seres sobrenaturais nocturnos de car谩cter mal茅fico, tal como a nosa Vella. As铆, nos contos ded铆case tanto a axudar con remedios e nas tarefas do fiado como a roubar nenos.

Uns datos m谩is acabar谩n por achegar a figura de Mokos 谩 da Vella que vimos analizando 贸 longo deste estudo. O primeiro 茅 o recollido por Turk de que esta muller descend铆a das monta帽as a recoller presentas tales como alimentos ou cartos, e se non lle eran dados invocaba o pedrazo sobre os cultivos, de xeito exacto a como a vella fiandeira Br铆xida fac铆a na cerimonia leonesa. Destacar tam茅n que o M茅rcores de Cinsa estaba prohibido tecer, cocer pan ou manter relaci贸ns sexuais, se algunha muller o incumpr铆a romper铆alle os teares, os f铆os e far铆a xirar as s煤as rocas toda a noite. Por 煤ltimo dicir que durante a cristianizaci贸n da Rus de Kiev (s. IX) se publicaron textos propagand铆sticos en contra da adoraci贸n de Mokos e s谩bese que o seu culto foi substitu铆do polo da Virxe Mar铆a e Santa Parascheva.

Como vemos, a recreaci贸n feita polos estudosos eslavos dos acontecementos m铆ticos acaecidos durante o seu Entroido coinciden, punto por punto, co da nosa Vella no Entroido:

Unha deusa relacionada co fiado da a luz no Entroido.O seu fillo 茅 roubado polos esp铆ritos dos mortos 鈥搑epresentados por seres con pelicas, chocas e cornos鈥 e levado 贸 Inframundo, simbolizando este feito a s煤a morte e enterramento.A deusa nai fiandeira pode enviar un mal clima para as colleitas no que resta do inverno se nestas datas non 茅 favorecida.O d铆a que 茅 adorada hai unha forte prohibici贸n de fiar.Foi substitu铆da no proceso de cristianizaci贸n por una santa ou a mesma Virxe.

Con todos estes datos na man, penso que estamos en posici贸n de afirmar, cunha alta probabilidade de acerto, que a Vella sobrenatural da mitolox铆a galega non 茅 sen贸n 鈥搕al como afirma Rafael Quint铆a鈥 o recordo dunha divindade precristi谩. As铆, igual que os santos actuais te帽en os seus d铆as de festa, ela ser铆a reverenciada durante o Entroido, tempo no cal visitar铆a o noso mundo para recoller ofrendas, decidir o clima do resto do inverno e dar a luz a unha divindade relacionada co sol e as colleitas que se far铆a presente coa chegada da primavera. Ser铆a ent贸n o Entroido a recreaci贸n dun episodio mitol贸xico, no que as personaxes representar铆an a divindades e esp铆ritos 贸s que cumpr铆a contentar, pois eles ti帽an o poder de decidir sobre o clima e, por tanto, sobre as colleitas do ano.

Como a mi煤do acontece, esta conclusi贸n non fai sen贸n suscitar m谩is inc贸gnitas, como por exemplo o aire de familia que se nos v茅n 贸 pensar nunha muller sagrada que pare 鈥揺n datas pr贸ximas 贸 solsticio de inverno鈥 un fillo que 茅 asasinado e que resucitar谩 coa chegada da primavera. Mais iso, xa 茅 fari帽a doutra peneira.

BIBLIOGRAF脥A:

BARTOLOM脡 P脡REZ, N (2005):La fiesta de Santa Br铆gida en Le贸n: una celebraci贸n invernal preludio de la primavera. Revista de Folklore n潞 293. Valladolid.

BRIGGS, K. (1992):Diccionario de las Hadas. Jos茅 I. de Ola帽eta Editor, Palma de Mallorca.

CALVO BRIOSO, B. (2012):Mascaradas de Castilla y Le贸n. Tiempo de fiesta.Junta de Castilla y Le贸n, Consejer铆a de Cultura y Turismo.

GARC脥A P脡REZ, J.C.The baking moorish lady: the celebration of feminity in early february, and a non-christian worship in West European tradition. Artigo in茅dito.

DE LA TORRE GARC脥A, A (2007)La fiesta na parroquia de Samart铆n de Villamex铆n (Proaza).Revista asturiana de cultura, Oviedo.GRIMM, J. (2012)Teutonic mythology. Cambridge University Press. Cambridge.

KROPE, M. (2012):Supernatural Beings from Slovenian Myth and Folktales.

ZRC SAZU, Ljubljana.QUINT脥A PEREIRA, R. (2016):An谩lise estrutural e simb贸lico do mito da Moura.Urco Editora. Santiago de Compostela.

QUINT脥A PEREIRA, R. (2017):Mari帽a, de deusa a santa.Editorial Galaxia. Vigo.

ROHLFS, G (1979):Lengua y Cultura. Estudios Ling眉铆sticos y Folkl贸ricos en Estudios sobre el L茅xico Rom谩nico. Reelaboraci贸n parcial y notas de Manuel Alvar. Ed. Gredos Madrid.

STOJANOVI, M.:Slavic mythology as a part of our life. Artigo in茅dito.

 

Artigo publicado orixinalmente no Caderno de Campo n煤mero 11 Especial Entroido da Sociedade Antropol贸xica Galega

Escrito por

https://tralaspegadasdavella.wordpress.com

Pode que che interese...